89Fecr Suresi
30 ayet · 14 açıklama
Bismillâhirrahmânirrahîm
Tan yerinin ağarması şahit
On gece şahit
Eşi benzeri olan da, tek olan da şahit
Akıp duran1 gece şahittir.
Bunların Sağlam karakter2 sahibi olanlar için bir anlamı olmalı değil mi?
Rabbin’in Ad Kavmi’ne neler yaptığını biliyor musun?
Beldelerinde, o güne kadar bir benzeri inşa edilmemiş, yüksek sütunlu yapılar inşa eden İrem Ahalisi’ne,3
Vadinin kayalarını ölçüp biçerek (muhteşem evler yontan) Semud Kavmi’ne,4
Ve Firavun’a ki (onlarda dağlar gibi) piramitler dikiyorlardı.5
Ama hepsi de azıtmışlar
Ve ülkelerinde fesadı yaymışlardı.
İşte bu yüzden Rabbin’in azap kırbacı üzerlerine yağmur gibi yağdı.
Çünkü Rabbin her an tarassut halindedir.
İnsana gelince; Rabbi ona ikram6 ederek (makam mevki sahibi yaparak) ve nimet vererek denediğinde, “Rabbim bana itibar gösterdi (zaten ben Allah katında da itibarlıyım.)” der.
Ve lakin nimetini daralttığında “Beni Rabbim aşağıladı.” der.7
Ve miskinin10 açlığını dert edinmiyorsunuz.
[Yeryüzünün] mirasını, haram helal demeden yiyorsunuz.11
Malı çok seviyor, yığmaktan haz alıyorsunuz; [ama önünüzdeki günlere hazırlık için infak etmiyorsunuz.]
Hayır! [Yaptığınız doğru değil.] Yer tel tel döküldüğünde
Ve Rabbin gelip12 de melekler saf saf dizildiğinde
Ve Cehennem getirildiğinde, insan anlayacağını anlar da, “keşke bu günler için bir hazırlık yapsaydım.” der; ama artık ne faydası var?
O gün Allah onlara öyle bir azap yaşatır ki o güne kadar kimseye ne öyle bir esaret,13 ne de öyle bir azap yaşamak nasip olmamıştır.
[Allah’ın Salih kullarına gelince Allah onlara şöyle der] Ey Nefsi mutmaine!14 Sen O’ndan, O senden razı olarak, Rabbin’e dön! Ve karış kullarımın arasına da gir cennetime!
Açıklamalar
- 1
Gece ve gündüzün yerküre üstünde birbirini takip ederek sürekli hareket halinde olduğuna işarettir.
- 2
Metindeki hicr in karşılığıdır. Hicr aslen taş demektir. Nefsin olumsuz isteklerine karşı insanı koruyan kabiliyete de hicr denilmiştir. Meallerde bunun akıl olarak tercih edildiğini görüyoruz. Biz, metinde akıl kelimesinin tercih edilmemiş olması ve akıl dışında da insanın müspet kabiliyetlerinin bulunduğunun anlatılması maksadıyla” sağlam karakterli” şeklinde çevirmeyi uygun bulduk.
- 3
İrem, güney Arabistan’ın Hadramevt (ölü yeşil) bölgesinde bağ bahçeleriyle ünlü Ad Kavmi’nin başkentidir.
- 4
Bugün Ürdün sınırlarında bulunan antik Patra kenti.
- 5
İrem kavminin mimari açıdan alamet-i farikası sütunlu yapılar, semud kavminin alamet-i farikası ise kayaları oyarak yaptıkları muhteşem evlerdir. Firavunların “evtad” ı da bunlarla kıyaslanabilecek özellikte mimari eserler olmalıdır. Bunların da piramitler olduğuna kuşku yoktur. Nitekim dağlar, işlevi nedeniyle Nebe Suresi 7. Ayette evtad (kazıklar) olarak nitelendirilmiştir. Bu vesile ile şu tespiti yapmak da yerinde olur: İnsanın, Dünya durdukça hep var olacak yapılar inşa etme arzusu, insan doğasında mevcut olan ebedilik duygusunun bir tezahürü olsa gerektir.
- 6
İkram kelimesi ile soyut imkânlar nimet kelimesi ile fiziki imkânları kastedilmiştir.
- 7
Bu ayet, insanın iyilikleri Allah’tan bildiği kanaatini uyandırıyor. 16. Ayet ise aynı insanın düştüğü kötü durum için Allah’ı sorumlu tuttuğunu açıkça belirtiyor. İyilikleri Rabbinden bilecek basirette olan bir kimsenin, kötülükler için de aynı isabetli değerlendirmeyi yaparak, “Bu da Rabbimin bir imtihanıdır.” demesi beklenirdi; fakat o, “Beni Rabbim aşağıladı.” diyebiliyor. Aslında burada da durum farklı değildir. İnsan başarısını yine kendinden bilmiştir. “Allah katında itibarlı” olduğu ise kendinden menkuldür. (bkz. 41:50) Nitekim Kur’an insanın mal kazanma nedeni olarak, kendi yeteneklerini gösterdiğini belirtir. Nitekim Zümer Suresi 49. Ayette, “İnsana bir zarar dokunduğunda bize yalvarır. Sonra ona tarafımızdan bir nimet verdiğimizde, “Bu, bana ancak bilgim sayesinde verilmiştir” der. Hayır, o bir imtihandır. Fakat onların çoğu bilmezler.” Buyrulmaktadır. AyrıcaKassa Suresi 78. Ayette, “Karûn dedi ki: “Bana bu mal, ancak bendeki ilim sayesinde verildi.”…”
- 8
Kimsesiz zavallılar anlamındadır. (bkz. Maun suresi 2. Ayet dip notu)
- 9
Bu ayet diğer meallerde genel olarak ikram kelimesi korunarak tercüme edilmiştir. İkram Arap dilinde her zaman saygınlık anlamındadır. İkramın cömertçe verme anlamında kullanılması Türk Dili için geçerlidir. M. Esed mealinde bu ayet, “Siz yetime karşı cömert değilsiniz.” şeklinde yer alır ki doğru bir tercüme değildir. Bir sonraki ayette işaret edildiği gibi, miskinin aç olmasını umursamayan birinden, yetime cömertlik yapmasını beklemek mümkün müdür? Kaldı ki yetime ikram etmemekten maksadın onu horlamak, itip kakmak olduğu Maun Suresi 2. ayette açıklanmıştır. (bkz. Maun Suresi giriş notu)
15.ve 16. Ayetler kulun beklentisi, 17. ve 18.ayetler kulun sorumluluğu açısından değerlendirildiğinde, Allah’tan nimet ve itibar bekleyenlerin, miskini doyurmak ve yetimde olsa insanların kişiliğine saygı duyma hususunda ne denli duyarsız davrandıklarına bir işaret amacı taşıdığını belirtmek yerinde olur.
- 10
Bir lokma ekmeğe muhtaç olan kimse
- 11
Bu mirasın, yeryüzünün mirası anlamında düşünülmüş olmasının nedeni olarak Bkz. Kassas Suresi 5, Araf Suresi 137, Zümer Suresi 74, Ahzab Suresi 27
- 12
”.Rabbin gelmesi” bir benzetmedir. İhtişamla hüküm yerine gelen melik örneği üzerinden yapılmıştır. Benzer bir örneği için Bkz. Hakka:17 ve ilgili dipnot.
- 13
Metinde geçen “vesak (bağlama)” Muhammed Suresi 4. Ayette olduğu gibi, esaret anlamındadır.
- 14
“Nefsi mutmaine” dilimizde bir deyim olarak kullanılan “insan-ı kâmil” ifadesinde en güzel karşılığını bulur.