8Enfal Suresi
75 ayet · 20 açıklama
Sana enfalden (kamu malı hakkında) soruyorlar.1 De ki: Enfal Allah’a ve Resulüne aittir. Allah’tan sakının ve aranızı düzeltin. Eğer mümin iseniz Allah’a ve Resulüne itaat edin.
Müminler öyle kimselerdir ki, Allah’ın adı anıldığında onların kalpleri ürperir. Allah’ın ayetleri okunduğunda ise bu onların imanlarını artırır. Onlar sadece Rabb’lerine tevekkül ederler.
Onlar, namazı ikame ederler2 ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler.
İşte onlar gerçek müminlerdir. Onlar için Rableri katında dereceler, mağfiret ve saygın bir ağırlama vardır.
Rabbin hak (bir maksadı gerçekleştirmek) uğruna seni evinden çıkardığı zaman müminlerden bir grup bundan hoşlanmamıştı.3
Hak ortaya çıktığı halde (Allah bu savaşta müminlere yardım sözü verdiği halde) yine de göz göre göre ölüme sürüklenmişler gibi seninle tartışmışlardı.
Allah, size iki topluluktan birini (Mekke ordusunu veya Şam kervanını) vaat etmişti. Siz kuvvetsiz tarafı (kolay olan kervanı) istiyordunuz. Oysa Allah kelimeleriyle (muradına ve vaadine istinaden sebepleri hazırlamak suretiyle olaya müdahale ederek) Hakk’ı gerçekleştirmek ve kâfirlerin kökünü kazımak istiyordu.
Bunun sebebi – her ne kadar suçlular istemese de- hakkı gerçekleştirmek ve batılı da ortadan kaldırmak istemesiydi.
Hani o zaman Rabbinizden yardım dilemiştiniz de o size “Art arda inen bin melekle size yardım edeceğim” diye karşılık vermişti.
Allah bunu size bir müjde olsun ve içiniz rahatlasın diye yaptı. Zafer sadece Allah katındandır başka değil! Çünkü Allah, Azîzdir, Hakîmdir.
O, size, güven duygusu vererek bir uykuya daldırmıştı. Ayrıca sizi arındırmak, şeytanın pisliğini (umutsuzluğunuzu) gidermek, kalplerinizi yatıştırmak ve ayaklarınızı sabit kılmak için gökten yağmur da yağdırmıştı.4
Yine rabbin meleklere o zaman şöyle vahyetmişti: “Ben sizinle [ve müminlerle] beraberim.5 Müminlerin ayaklarını sabitleyin.6 Nitekim ben, o kâfirlerin gönüllerine korku salacağım. [Ey Müminler!] Şimdi siz de o müşriklerin boyunlarını vurun[o silah tutan] parmaklarını kırın.
Bu, onların Allah’a ve Resûlüne karşı gelmeleri yüzündendir. Her kim de Allah’a ve Resûlüne karşı gelirse bilsin ki Allah’ın cezası şiddetlidir.
Haydi, (şimdilik) tadın onu! Kafirler ayrıca ateşin azabını tadacaktır.
Ey müminler topluluğu kâfirlerle ordular halinde karşılaştığınızda onlara arkanızı dönüp kaçmayın.
Kim, o gün- taktik gereği çekilmek ya da başka birliğe katılma kastı müstesna- dönüp kaçarsa Allah’ın gazabına uğrayacak ve yeri de cehennem olacaktır. Orası ne kötü bir ikametgâhtır.
Onları siz öldürmediniz, Allah öldürdü. Attığın zaman da sen atmadın, Allah attı. Bunu müminleri iyi bir sınava tabi tutmak için yaptı. Çünkü Allah Semidir Alimdir.
Bu böyledir. Allah kâfirlerin tuzağını etkisiz hale getirir.
Fetih istiyorsanız işte size fetih. Vazgeçerseniz sizin için hayırlı olur. Başa dönerseniz biz de döneriz. O zaman askeriniz çok da olsa size fayda vermez. Çünkü Allah [sadece] müminlerle beraberdir.7
Ey müminler topluluğu! Allah’a ve Resulüne itaat edin, duyup [anladığınız] halde O’ndan yüz çevirmeyin.
Duymadıkları halde (İtaat etmeye niyetleri olmadığı halde (lafzen) “duyduk” (ama aslında isyan ettik) diyenler gibi de olmayın.8
Çünkü Allah katında canlıların en şerlisi, akıllarını kullanmayarak [hakikat karşısında] sağır ve dilsiz kesilenlerdir.
Allah onlarda bir hayır (iyi niyet) görseydi duymalarını (ilahi emirleri bahaneye yer olmayacak biçimde açıklayarak anlamalarını) sağlardı. [Bunu yapmadı çünkü] anlasalar bile yapmaya yanaşmayacaklardı.9
Ey müminler topluluğu! Sizi [Cihat gibi] hayat verecek şeylere çağırdığı zaman, Allah’a ve Resul’üne icabet edin. Çünkü Allah, kişi ile kalbinin arasına girer.10 Sonuç itibariyle O’nun huzurunda toplanacaksınız.
İçinizden yalnızca zalimlere erişmekle kalmayacak olan bir fitneden sakının11 Çünkü Allah Şedidül ıkabdır. [Son vuruşu ağır olur]
Şu dünyada sayınızın az ve gücünüzün zayıf olduğu zamanları hatırlayın. İnsanların sizi esir alıp götürmesinden korkuyordunuz. Allah size yurt verdi, yardımıyla destekledi, temiz şeylerle rızıklandırdı. Umulur ki bu vesileyle şükredersiniz.
Ey müminler topluluğu! Allah’a ve Peygamberine ihanet etmeyin. [Yoksa] göz göre göre kendi emanetinize ihanet etmiş olursunuz.
Biliniz ki, mallarınız ve çocuklarınız sizin için bir imtihandır.12 En büyük mükâfat ise Allah katındadır.
Ey müminler topluluğu! Eğer Allah’a karşı sorumlu davranırsanız O size doğruyu yanlıştan ayırma yeteneği (irfan) nasip eder. Ayrıca günahlarınızı örter ve sizi bağışlar. Çünkü Allah çok lütufkârdır.
Vaktiyle kâfirler seni hapsetmek, öldürmek yahut sürgüne göndermek üzerine komplolar hazırlamışlardı. Onlar, komplo hazırlarken Allah da karşı komplo hazırladı. En iyi komployu Allah hazırlar.
Onlara ayetlerimiz okunduğu zaman: “Dinledik anladık. İstesek aynısını biz de söyleriz. Zaten bu satırlarda önceki kavimlerin destanlarıdır başka bir şey yoktur. Dediler.
Yine bir keresinde “Allah’ım! Eğer bu Kitap gerçekten senin katındansa başımıza gökten taş yağdır yahut bize can yakan bir azap ver.” Demişlerdi.
Oysa sen onların aralarında olduğun sürece Allah, onlara azap edecek değildi. Yine onlar istiğfar ederken [tövbe etmeleri için tanınan süre dolmadan] Allah onlara azap edecek değildi.
Mescid-i Harâma sahip çıkmaya layık olmadığı halde hem de müminlerin oraya girmesine engel olmuşken, Allah onlara [Şimdi] ne diye azap etmesin ki?13 Oraya sahip çıkmaya layık olanlar ancak takva sahibi olanlardır. Fakat onların çoğu bunu anlamaz.
Kaldı ki onların, Beytullah huzurundaki namazları (ibadet saydıkları şey müminleri sabote etmek için) ıslık çalmaktan ve alkış tutmaktan ibaretti. Kâfirliğinizden dolayı şimdi tadın azabı.
Kâfirler Allah yolunu engellemek için mallarını harcarlar ve harcayacaklar da. Sonra, bu harcadıkları [boşa gittiği için] içlerine dert olacak. Sonra da mağlup olacaklar. Sonunda kâfirler cehennemde toplanacaklardır.
Allah bunu (zorluklarla sınamayı) pis olanı temiz olandan (kâfiri mü’minden) ayırmak ve pis olanları üst üste istifleyerek Cehenneme doldurmak için yapacaktır. Hüsrana uğrayanlar işte onlar olacaktır.
Kâfirlere söyle ki: Eğer vazgeçerlerse geçmişte yaptıkları bağışlanacaktır. Ama yaptıklarına devam ederlerse öncekiler için geçerli yasa (başlarına gelenler) ortadadır.
Fitne (baskı ve zulüm) kalmayıncaya ve din olarak Allah’ın dini kalıncaya kadar14 onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse Allah yaptıklarını (niyetlerini zaten bilip) görmektedir.
Yok eğer uzatılan eli geri çevirirler (düşmanlığa devam ederlerse) bilmiş olun ki Allah, sizin Mevla’nızdır. O, ne güzel Mevla ve ne güzel yardımcıdır.
Eğer Allah’a ve iki ordunun karşılaştığı furkan gününde (hak ile bâtılın ayrıldığı Bedirde) kulumuza indirdiğimiz [yardıma] inanıyorsanız, bilin ki ganimetlerin beşte biri Allah’a, Peygambere, onun akrabalarına, yetimlere, yoksullara ve yolculara aittir. Allah’ın her şeye gücü yeter.
Siz vaadinin yakın kenarında onlar uzak kenarındaydılar. Kervan ise aşağı(deniz)tarafındaydı. Önceden sözleşmiş olsaydınız bile (bu konumları tam olarak) tutturamazdınız. Fakat Allah, olmasını istediği şeyi gerçekleştirmek için bunu böyle ayarladı (savaşı kaçınılmaz hale getirdi) ki helâk olan açık bir delil ile helâk olsun, yaşayan da açık bir delil ile yaşasın. (kimse bilemedim mazeretine sığınmasın) Çünkü Allah Semidir Âlimdir.
Hatırla ki Allah onları rüyanda sana az gösteriyordu.15 Çok göstermiş olsaydı, azminiz kırılır ve münakaşaya başlardınız. Fakat Allah sizi (bu duruma düşmekten) kurtardı. Çünkü o iç dünyanızı bilmektedir.
Hani Allah sizin gözünüzde onları az gösteriyor, sizi de onlara az gösteriyordu ki Allah’ın takdir ettiği iş gerçekleşsin. Zaten bütün işler Allah’ın iradesinde son bulur.
Ey müminler topluluğu! Bir düşman ordusuyla karşılaştığınızda sebat edin ve Allah’ı çok anın ki zafer kazanabilesiniz.
Allah’a ve Resulüne itaat edin, aranızda münakaşa etmeyin. Yoksa azminiz kırılır ve caydırıcılığınız uçar gider. Sabırlı olun.16 Çünkü Allah, sabredenlerle beraberdir.
Allah’ın yolunu engellemek için şımarık tavırlarla ve insanlara gösteriş yaparak beldelerinden (savaşmak için yola) çıkan (Mekkeli müşrikler) gibi olmayın. Çünkü onların bütün yaptıkları Allah’ın bilgisi dâhilindedir.
Hani şeytan onlara yaptıklarını cazip göstermiş ve “Bugün insanlardan sizi yenecek kimse yoktur, kaldı ki ben de sizi destekliyorum” demişti. Fakat iki taraf savaş için karşı karşıya gelince hemen çark etti ve “Ben sizden uzağım çünkü ben sizin göremediğiniz şeyleri görüyorum.17 Kaldı ki ben Allah’tan korkarım. Zira Allah’ın cezası çok ağırdır” demişti.18
O zaman münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: “Bunları, dinlerine aşırı bağlılık kör etmiş” diyorlardı. Hâlbuki kim Allah’a dayanırsa bilsin ki Allah Azizdir Hâkimdir.
Meleklerin kâfirlerin yüzlerine ve sırtlarına vura vura canlarını alırlarken “Tadın ateşin azabını” dediklerinde hallerini bir görseydin.
İşte bu, ellerinizle yaptıklarınız sebebiyledir. Zira Allah kullarına karşı haksızlık yapmaz.
Tıpkı Firavun avenesi ve onlardan öncekilerin tutumlarında olduğu gibi. Onlar Allah’ın ayetlerini inkâr etmişlerdi. Allah da onları, suçları yüzünden yakalamıştı. Çünkü Allah Güçlüdür ve yakalaması ağır olur.
Bu böyledir Bir toplum içlerinde olanı değiştirmediği (ahlaklarını bozmadığı) sürece Allah da o topluma verdiği nimeti ellerinden almaz. Zira Allah Semidir, Âlimdir.
Firavun avenesi ve onlardan öncekilerin tutumlarında olduğu gibi. Onlar Rablerinin ayetlerini yalanladılar. Biz de günahlarına karşılık onları yok ettik ve Firavun avenesini suda boğduk. Çünkü onların hepsi de zalimdi.
Allah katında canlıların en şerlisi, (gerçeği bildiği halde inkâr eden) kâfirlerdir. Çünkü onlar (hiçbir zaman) inanmazlar. Onlar, kendileriyle yaptığın, anlaşmayı her seferinde pervasızca bozanlardır.
Onları savaşta karşında bulursan, öyle bir dağıt ki sonrakiler için ibret olsun.
Eğer bir kavmin hainlik etmesinden korkarsan, onların yaptıklarına denk olarak aranızdaki anlaşmayı bozduğunu ilan et. Çünkü Allah hainleri sevmez.
Kâfirler yakayı kurtardıklarını sanmasınlar. Zira bize engel olamazlar.
Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve bağlı atlar hazırlayın ki, bununla Allah’ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve sizin bilmediğiniz ama Allah’ın bildiği diğer düşmanların gözünü korkutup caydırasınız. Allah yolunda her ne harcarsanız size karşılığı ödenecektir ve asla zulme (eksikliğe ve ihmale) maruz bırakılmazsınız.
Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de yanaş ve [sahte barış niyetlerine karşı] Allah’a güvenip dayan. Çünkü O Semidir. Âlimdir.
Onlar seni oyuna getirmek için barış teklif etmişlerse bil ki bu durumda Allah sana yeter. Nitekim O, seni yardımıyla ve müminlerle desteklemektedir.
Yine müminlerin gönüllerini birleştiren de o’dur. Sen dünyaları verseydin onların gönüllerini bir araya getiremezdin, fakat Allah onların gönüllerini bir araya getirdi. Çünkü O Azizdir, Hâkimdir.
Ey Nebi! Allah, sana ve sana uyan müminlere yeter.
Ey Peygamber! Savaş için müminleri yüreklendir. Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, onların iki yüz adamını mağlup eder. Eğer sizden yüz kişi olursa, kâfirlerin bin adamını yener. Çünkü onlar, anlayışı kıt bir güruhtur.19
Şimdilik Allah, sizde bir zayıflık bulunduğunu bildiğinden sorumluluğunuzu hafifletiyor. Eğer sizden sabreden yüz kişi olursa, iki yüz kişiye galip gelir. Eğer sizden bin kişi olursa, Allah’ın izniyle iki bin kişiye galip gelir. Allah sabredenlerle beraberdir.
Yere sağlam basıncaya kadar hiçbir peygamberin esir alması yaraşmaz. Siz geçici dünya malını istiyorsunuz, oysa Allah ahireti istiyor. Allah Azizdir Hâkimdir.
Eğer Allah’ın geçmiş bir yazısı olmasaydı aldığınız (fidye) yüzünden size büyük bir azap dokunurdu.
Artık elde ettiğiniz ganimetten helâl ve temiz olarak yiyin ve Allah’tan korkun! Bilin ki Allah, Gafurdur, Rahîmdir.20
Ey Peygamber! Elinizde bulunan esirlere de ki: “Allah içinizde bir iyilik görürse, sizden alınanın (fidyeden) daha iyisini verir ve sizi bağışlar. Çünkü Allah Gafurdur, Rahimdir.
Eğer onlar sana ihanet etmek isterlerse, bil ki onlar daha önce Allah’a da hainlik etmişlerdi. Allah da sana onları yenme imkânı verdi. Çünkü Allah Âlim’dir, Hâkim’dir.
Doğrusu iman edenler, hicret edenler, Allah yolunda mallarıyla canlarıyla cihat edenler, hicret edenleri barındıranlar ve onlara yardım edenler var ya işte onlar birbirinin velisidirler. İman ettiği halde hicret etmeyenlere gelince hicret edinceye kadar onlara karşı sorumluluğunuz yoktur. Ama din konusunda sizden yardım isterlerse, sizinle aralarında anlaşma bulunan bir kavim aleyhinde olmamak şartıyla onlara yardım etmek üzerinizde bir yükümlülüktür. Bilin ki Allah yaptığınız her şeyi görmektedir.
Kâfirler bile birbirinin evliyası /destekçisidir. Eğer siz müminler olarak bunu (birbirinizi destekleme görevinizi) yapmazsanız yeryüzünde fitne ve büyük bir fesat çıkar.
İman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihat edenler ayrıca hicret edenleri barındıranlar ve onlara yardım edenler var ya işte onlar gerçek müminlerdir. Onlar için mağfiret ve itibarlı bir ağırlama vardır.
Daha sonradan (kardeşleşmenin yapıldığı ilk muhacirlerin ardından) iman edip hicret eden ve sizinle birlikte cihat edenlere gelince, onlar da sizdendir. Aralarında kan bağı bulunanlar Allah’ın kitabına göre (kollanma konusunda) önceliklidir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilir.
Açıklamalar
- 1
Ayet Bedir savaşı sonrası ele geçen ganimetlerin durumu hakkında nazil olmuştur. Ganimetler için Enfal/fazlalıklar (zafere ilave olarak ele geçen mallar) kullanılmıştır.
“Enfal: Dağlar vadiler gibi kimsenin özel mülkü olmayan fey adı verilen sahipsiz mallar demektir (Tabatabai)”
Bugün bunlara kamu malı diyoruz. Savaş ganimetleri vesilesiyle bir komu hukuku oluşturulmuştur. Madenler gibi yeraltı zenginlikleri Allah ve resulüne aittir. Yani paylaştırılması ilahi esaslara göre devlet tarafından yapılır.
- 2
Bkz: Cuma suresi girişi “Namaz dinin direğidir”
- 3
“Hz. Peygamber’in ashâbından birkaçı, Suriye’den dönen Mekke kervanına saldırmak ve böylece kolay yoldan ganimet elde etmek dururken, tutup Kureyş’in ana kuvvetleriyle savaşa girmek fikrini hoş karşılamadılar. “(M.Esed)
- 4
Yağmur, ilahî yardıma delil sayıldı ve İslam ordusunun bulunduğu tozlu zemini sıkılaştırarak hareket kabiliyeti kazandırdı. (Razi)
- 5
Allah ve melekleri peygambere destek veriyor (33:56)
- 6
“Rabbimiz, bize müthiş bir sabır ver, ayaklarımızı sabit tut ve şu kâfir millete karşı bize zafer ihsan et” (2:250)
- 7
Ayetin muhatabı müşrikler mi yoksa müminler mi ihtilaf edilmiştir. Müşrikler olması durumunda manası: [Ey Müşrikler!] Madem siz [Bedir savaşından önce Kâbe’nin örtülerine yapışıp] zafer diye dua ediyordunuz, alın size zafer(!) (M. Öztürk)
Ayetin muhatabın müminler olması durumunda M. Esedin yorumu şöyledir: “inananlar inançlarına, doğru yoldaki eylemlerine sadık kaldıkları sürece Allah’ın onlarla birlikte olacağı; onlar gerçek müminler olmadıkça, gelecekte ne kadar büyük bir topluluk oluştururlarsa oluştursunlar güçsüz ve mukavemetsiz kalacakları yolunda Müslümanlara yapılmış bir uyarı, bir hatırlatma durumundadır”.
Buradaki “Siz dönerseniz biz de döneriz “İbaresi İsra 8. Ayette İsrailoğulları için de kullanılmıştı. Kanaatimizce burada her toplum için geçerli olan ilahi yasalar (sünnetullah) hatırlatılmıştır.
- 8
Yahudiler “Duyduk ama isyan ettik (2:93) demişlerdi.
- 9
Bunlar müminler toplumunda bulunan zayıf karakterli insanlardır
- 10
İnsan her niyetini gerçekleştirmesine fırsat bulamayacağı gibi kaçındığı şeyleri yapmak zorunda da kalabilir.
- 11
Allah yolunda mücadeleyi terk ederek dünyalık kaygısıyla fitneye düşmeyin.
- 12
Mal ve evlat uğruna haktan taviz vermek büyük bir imtihandır.
- 13
Önceki ayette” sen onların aralarında olduğun sürece Allah, onlara azap edecek değildi” denilmişti. Bu ayette ise “Ne diye azap etmesin” ibaresi gelmiştir. Birinci ibare Peygamberin Mekkede (Müşriklerin arasında) olduğu zamanı ikinci ibare ise Medine’deki durumu anlatıyor. Nitekim Bedir mağlubiyetiyle dünya azabının geldiği (35. Ayetin son cümlesi Bedir’e matuf olarak yorumlanmıştır) anlaşılıyor.
- 14
İnançlar üzerindeki baskılar kalkıp inanma ve inkâr etme serbestisi egemen olana kadar. “De ki: “[Artık] Rabbinizden Hak gelmiştir. İsteyen inanır isteyen inkâr eder (.Kehf:29)
- 15
“Bu olay, Hz. Peygamber (s.a) Medine’den savaş alanına doğru ilerlerken meydana gelmiştir. O zaman henüz kâfir ordusunun ne kadar büyük olduğu bilinmiyordu. Hz. Peygamber (s.a) orduyu rüyasında gördü ve ordunun çok büyük olmadığı sonucuna vardı. Sonra rüyasını mü’minlere anlattı. Bu da onlara cesaret verdi ve korkusuzca düşmana doğru yürüdüler.” (Mevdudi)
“Kâfirler müminlerin sayısını iki misli görüyorlardı. (3:13)Ali İmran suresindeki bu cümle bu suredeki anlatımla çelişkili görünmektedir. Oysa her iki taraf savaş öncesi birbirlerini az görmüşler/küçümsemişler ancak savaş başlayınca müşrikler müminlerin kararlılığı karşısında müminleri gözlerinde büyütmüş çokluklarına rağmen yine de kendilerini yetersiz görmüşlerdir.
Bedir ilk savaş olması nedeniyle önemlidir. Müminlerin Allah’a tevekkül ermeleri halinde onun yardımını göreceklerine dair Bedirde bir örnek gösterilmiştir.
- 16
Bu bağlamda münakaşaya karşı bir tedbir olarak sabır önerilmiştir. Savaşta düşmana karşı ise asıl olan sebat göstermektir.
- 17
Kötülüğün liderleri kaybettiklerini anladıkları zaman, takipçilerini işte böyle yüzüstü bırakırlar. (Yusuf Ali)
- 18
Bu ayetteki şeytan kelimesi Kinâneoğulları’ndan Sürâka b. Mâlik isimli müşriğe işaret etmektedir (M. Öztürk)
- 19
“Zira kâfirler savaşların sadece sayı ve silah üstünlüğüyle kazanılacağını inanırlar.”
- 20
67-69. Ayetler üzerine farklı açıklamalar yapılmıştır. Müminler için Bedir savaşı kritik sonuçlara açık bir savaştı. Peygamberimizin savaş öncesi Allahım! Bu bir avuç Müslüman mücahit helâk olursa, artık sana yeryüzünde ibadet edecek kimse kalmaz. Diye dua ettiği bilinmektedir. Bedirde Müslümanlar müşriklerin belini kırmak için imkân yakalamışlardı. Bu imkânı sonuna kadar kullanmaları gerekirken müminlerin anlık dünya hesaplarıyla ganimete ve fidye amaçlı esir almaya yöneldikleri bunun da Allah’ın gazabına neden olduğu anlaşılıyor. Allah’ın gazap nedeni esirlerin öldürülmesi yahut fidye karşılığı serbest bırakılmasıyla ilgili değil yersiz bir esir alma niyet ve gayretiyle ilgilidir. Sonuç itibariyle müminler, Allah’ın “hatalara mühlet tanıma yasası” gereği gazaptan kurtuldukları gibi Allah’ın Gafur ve rahim sıfatlarına nazaran affına ve merhametine maruz kaldılar.