7Araf Suresi
206 ayet · 67 açıklama
Elif-lâm-mîm-sâd
Bu, kendisiyle insanları uyarman, müminlere de öğüt vermen için sana indirilmiş bir kitaptır. (Tepkileri düşünerek) için daralmasın.
Rabbinizden size indirilene uyun. O’ndan başka evliyaya.1 tabi olmayın. Ne kadar az düşünüyorsunuz?
Nice memleketi helâk ettik. Azabımız onlara gece uykudayken yahut gündüz istirahat esnasında gelmişti.
Kendilerine azabımız gelip çattığında “Biz gerçekten de zalimlerdik” itirafından başka söyleyecek söz bulamadılar.
Kendilerine peygamber gönderilenleri de gönderilen peygamberleri de mutlaka sorgu için çağıracağız.
(O gün dünyada) tüm olup biteni bilgiyle (belgeleriyle) ortaya koyacağız. Çünkü Biz, olup bitenden habersiz değildik!
O gün terazi hakkaniyetle tartacaktır. Kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa ermiştir.
Kimin de tartısı hafif gelirse, işte onlar ayetlerimize karşı direndikleri için kendilerini hüsrana mahkûm etmişlerdir.
Şu var ki yeryüzünü sizin için yerleşme mekânı yaptık. Orada yaşamanızı sağlayacak vasıtalar yarattık. Ama siz ne kadar az şükrediyorsunuz!
Gerçekten de sizi [önce] tasarladık sonra size biçim verdik. Sonra da meleklere: “Âdem için secde edin” dedik. İblis hariç hepsi secde ettiler. O secde edenler arasında yer almadı.
Allah: Sana emrettiğim zaman, secde etmene engel, secde etmemene sebep neydi? Dedi. İblis: “Ben ondan hayırlıyım, beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın” diye cevap verdi.2
Allah buyurdu: “Hemen in oradan! Orada büyüklenmen haddine değil. Derhâl çık git çünkü sen küçülenlerden birisin!”3
“Bana, onların dirileceği güne kadar süre tanı” dedi.
Allah: “Sana süre tanınmıştır,” dedi.
Beni yoldan çıkarmana4 karşılık olarak muhakkak ben de senin dosdoğru yolunun üzerinde oturacağım.
Sonra da muhakkak önlerinden, arkalarından, sağlarından sollarından (Her yönden) onlara yaklaşacağım. Sen de onların çoğunu şükreden kimseler olarak bulamayacaksın, dedi
Allah buyurdu: “Rezil olmuş ve kovulmuş biri olarak çık oradan. Onlardan kim sana uyarsa, hepinizi birden Cehenneme dolduracağım.
[Allah Âdeme döndü] ve dedi ki: Ey Âdem, sen ve eşin cennete yerleşin de canınızın çektiği ne varsa yiyin ama sakın şu ağaca5 yaklaşmayın, yoksa kendinize yazık edersiniz.
Derken İblis o ikisini de çirkin olanlardan (bir şey) ilk defa ortaya çıksın diye6 onlara vesvese verdi. Rabb’iniz size bu ağacı melek olmayasınız ve ölümsüz olmayasınız diye yasakladı.” dedi.
“Ben gerçekten sizin (iyiliğiniz için) nasihat ediyorum” diye de yemin etti.
Böylece ikisini de kandırıp alaşağı etti. O ağaçtan tadınca, çirkinlikleri açığa çıktı. Cennet yapraklarını üst üste koyup örtünmeye başladılar. Rabb’leri onlara seslendi: “Ben sizin o ağaca yaklaşmanızı yasaklamamış mıydım, ‘Şeytan sizin aşikâr düşmanınızdır’ diye uyarmamış mıydım? “
Onlar: Ey Rabbimiz! biz, kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan oluruz.” dediler.
Allah buyurdu: “Bir kısmınız diğer bir kısmınıza düşman olarak inin (oradan) Yeryüzünde belli bir süreye kadar konaklama ve geçiminizi sağlama imkânı bulacaksınız.
Orada yaşayacak, orada ölecek ve yine orada (mezarınızdan hayat yolculuğuna) çıkarılacaksınız. Dedi
Ey Âdemoğulları, size çirkinliklerinizi örtecek ve güzel gösterecek elbise indirdik. Takva elbisesi ise en hayırlısıdır. İşte bu Allah’ın ayetlerindendir, belki düşünüp öğüt alırsınız.
Ey Âdemoğulları, şeytan ana ve babanızın elbiselerini7 soyarak çirkinliklerini ortaya serip cennetten çıkardığı gibi sizi de aynı fitneye düşürmesin. O ve taraftarları, sizin onları göremediğiniz yerden sizi görürler. (zayıf noktalarınızı iyi bilirler) Biz, şeytanları iman etmeyenlerin dostu yaptık.
Onlar ne zaman utanç verici bir iş (fuhuş) yapsalar “Atalarımızı bu yolda bulduk Allah’ın istediği de zaten budur.”8 derler. De ki: “Allah fuhşu emretmez. İlmi bir dayanağınız olmadığı halde Allah’a iftira mı atıyorsunuz?
De ki: “Rabbim kıstı (ölçülü olmayı 3) emretmiştir. Her secde yerinde (ritüel anında) tüm benliğinizle dini ona tahsis ederek dua edin. En başında Ondan geldiğiniz gibi yine ona döneceksiniz.
O sizin bir kısmınıza hidayet nasip etti; bir kısmınız ise dalaleti hak etti. Çünkü onlar Allah’ı bırakıp şeytanları dost edinmişlerdi. Yine de kendilerini doğru yolda sanıyorlar
Ey Âdemoğulları! Her mescide çıktığınızda9 güzelce giyinin, yiyin, için, fakat israf etmeyin.10 Çünkü Allah israf edenleri sevmez.
Sor onlara: “Allah’ın kulları için var ettiği güzel giysileri ve tertemiz rızıkları kim haram kılabilir. De ki: “O nimetler dünya hayatında müminlerin hakkıdır. Kıyamet gün ise sadece onlara mahsus olacaktır. Biz, bilgi toplumu için ayetleri işte böyle açıklıyoruz.
De ki: “Rabbim ancak açık ve gizli her türlü fuhşu, günahı ve haksız yere saldırganlığı, hakkında hiçbir delil indirmediği bir şeyi Allah’a ortak koşmanızı yine ilmi bir dayanağınız olmadan Allah hakkında konuşmanızı haram kılmıştır.”11
Her ümmet için bir vaade belirlenmiştir. Vade dolduğunda onu bir saat geciktirmeye de öne çekmeye de kimsenin gücü yetmez.
Ey Âdemoğulları! Aranızdan ayetlerimi size anlatan resuller geldiğinde kim sorumlu davranır da halini düzeltirse onların (ahiret azabından) korkmaları ve üzülmeleri için bir neden kalmamıştır.
Ayetlerimizi yalanlayanlara ve onlara karşı kibirlenenlere gelince onlar ateştedir ve orada ebedî olarak kalacaklardır.
Kendi uydurduklarını Allah’a dayandırandan ve O’nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Onlar kitaptan kendilerine bir nasip12 ulaşmış kimselerdir. Nihayet elçilerimiz gelip canlarını alırken, “Allah’tan başka medet umduklarınız şimdi nerede?” diye sorunca “ortadan kayboldular” diyecekler ve böylece kâfir olduklarına kendileri şâhitlik edecekler.13
Bir anons yapılır: “Sizden önce gelip geçen cin ve insan topluluklarıyla beraber doğru ateşe!” Her ümmet (cemaat grupları) oraya girdikçe, yoldaşına lânet eder. Hepsi sırasıyla gelip toplanınca arkadan gelenler önden gidenler için: “Ey Rabbimiz: Bizi yoldan çıkaranlar İşte bunlardır. Onların azabını katlayarak ver derler. Der ki: “Hepinizin azabı katlıdır. Lakin siz daha bilmiyorsunuz.
Önden gidenler arkadan gelenlere derler ki: “Siz de bizden daha iyi değildiniz. Öyleyse yaptığınıza karşılık siz de tadın azabı.
Âyetlerimizi yalanlayanlara ve onlara karşı kibirlenenlere göklerin kapıları açılmayacaktır.14 Onlar, deve iğne deliğinden geçinceye kadar cennete giremezler15 Biz suçluları işte böyle cezalandırırız.
Onların yatakları yorganları16 ateştendir. İşte zalimleri böyle cezalandırırız.
İman edip salih amellerde bulunanlara gelince -ki kimseye gücünün üstünde bir vazife yüklemeyiz- işte onlar cennet halkıdır. Orada sonsuza kadar kalırlar.
Göğüslerindeki kötü anıları17 söküp atmışızdır. Ayaklarının altından ırmakların aktığı cennette şöyle konuşurlar: “Bizi buraya getiren Allah’a hamdolsun. Allah bize hidayet etmeseydi doğru yolu bulamazdık (şimdi anlıyoruz ki) Rabbimizin peygamberleri doğruyu söylemişler” (O esnada) bir anons duyulur: Yapmış olduğunuz salih amellere karşılık size miras olarak verilen cennet işte budur.
Cennettekiler cehennemdekilere seslenecek: “Rabbimizin bize söz verdiği mükâfat bizim için gerçekleşti. Peki, Rabbinizin vaadi sizin için de gerçekleşti mi? Evet derler. Ortalarından bir müezzin seslenir: “Allah’ın laneti zalimlere”
Ki onlar Allah’ın yoluna engel olmaya ve onu, çarpıtmaya çalışırlar ahireti de inkâr ederlerdi.
Aralarında [surlarla çevrili] bir engel vardır. Burçlarında herkesi simasından tanıyan adamlar vardır ki onlar, henüz cennete girmemiş olup bekleyenlere “Selâm size!” diye seslenirler.18
Gözleri cehennem ehlinin olduğu tarafa dönünce ise “Ey Rabbimiz! Bizi zalimler toplumuyla yan yana koyma.” derler
Burçlarda gözlem yapan o adamlar, yüzlerinden tanıdıkları kimselere: “mülkünüzün /sayınızın çokluğu da, gösterdiğiniz kibir de size bir yarar sağlamadı.” derler.19
“Allah bunları hiçbir şekilde rahmetine nail etmez” diye yemin ettiğiniz kimseler bunlardı öyle mi?”
“Haydi, girin cennete! Artık korkmanızı da üzülmenizi de gerektiren bir durum yaşanmayacaksınız.
Cehennem halkı, cennet halkına: “Bize biraz su ya da Allah’ın size verdiği nimetlerden bize de verin derler. Cennet halkı ise: Allah, kâfirlere ikisini de haram kıldı” derler.
Onlar dinlerini oyun ve eğlenceye çevirmişler20 ve dünya hayatının cazibesine kapılmışlardı. Onlar bu günle karşılaşacaklarını dikkate almadıkları gibi biz de şimdi onları dikkate almayacağız. Zaten ayetlerimizi bile bile inkâr ederlerdi.
Oysa biz onlara - iman etmek isteyen bir toplum için- ilme dayalı açıklamaların yapıldığı hidayet ve rahmet kaynağı olan bir kitap göndermiştik.
Vaat edilen günün gerçekleşmesinin dışında bekleyecekleri ne kaldı ki? Oysa bu konuyu umursamayanlar o gün şöyle diyecekler: “Rabbimizin elçileri meğer doğru söylüyormuş. Keşke şefaatçilerimiz olsa da bize şefaat etseler. Yahut dünyaya geri gönderilsek de yaptığımız amelleri başka türlü yapsak” O gün onlar kendi kendilerini hüsrana uğratmıştır. Uydurdukları tanrılar da ortalarda görünmez olmuştur.21
Şüphesiz Rabbiniz Allah, gökleri ve yeri altı günde yaratmış, sonra da yönetim tahtına oturarak egemenliğini kurmuştur. Gündüzü sürek halinde geceyle örten O’dur. Güneş, ay ve yıldızları emri altına almıştır. Dikkat edin yaratmak da yönetmek de onun işidir. Âlemlerin Rabbi Allah’ın karizması22 sınırsızdır.
Düzene girdikten sonra yeryüzünü ifsat etmeyin. Azabından korkarak, (lütfunu) umarak ona dua edin. Zaten Allah’ın rahmeti Muhsinlere yakındır.25
Rüzgârları rahmeti öncesinde yağmurun müjdecisi olarak gönderen O’dur. Nihayet yoğunlaşmış bulutları ölü (kavrulmuş) bir beldeye sevk ederiz. Orada suyunu indirir ve onunla türlü türlü meyveler çıkar. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız. Belki bu örnek üzerine düşünürsünüz.
Toprağı iyi olan beldenin ürünü, Rabb’inin izni ile verimli olur. Toprağı kötü olan beldenin ürünü ise verimsiz olur.26 Şükreden bir toplum için delillerimizi işte böyle açıklıyoruz.
Doğrusu biz Nuh’u kendi toplumuna resul olarak gönderdik. Dedi ki: Ey kavmim, [sadece] Allah’a kulluk edin, zira sizin ondan başka bir ilahınız yoktur. Emin olun sizin için ‘o dehşetli günde’ cezalandırılacağınız endişesi taşıyorum.
Kavminin ileri gelenleri: “Bize göre sen yolunu şaşırmış adamın birisin” dediler.
O dedi ki: “Ey kavmim! Ben yolumu şaşırmışın biri değilim. Şu var ki ben âlemlerin Rabbi tarafından görevlendirilmiş bir elçiyim.
Size, Rabbimin mesajlarını iletiyor ve size öğüt veriyorum. Ayrıca ben Allah’tan gelen (vahiy) sayesinde sizin bilmediğiniz şeyleri de biliyorum.
Sizi uyarmak, sorumlu davranmanızı sağlamak ve rahmete nail olmanız için içinizden çıkan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir hatırlatma yapılması size garip mi geliyor?
Onu yalanladılar. Biz de onu ve onunla beraber gemide bulunanları kurtardık. Ayetlerimizi inkâr edenleri ise suda boğduk! Çünkü onlar (gönülleri) körelmiş bir toplumdu.
Ad kavmine de kardeşleri Hud’u gönderdik. Onlara: “Ey kavmim! [Sadece] Allah’a kulluk edin, sizin O’ndan başka bir ilahınız yoktur. Hala sorumlu davranmayacak mısınız?
Toplumunun önde gelen kâfirleri dediler ki: “Biz senin kıt akıllı birisi olduğunu düşünüyoruz. Ayrıca yalan- yanlış şeyler söyleyen biri olduğuna inanıyoruz.”
Ey kavmim!” dedi. “Ben aklı kıt biri değilim, âlemlerin Rabbinin gönderdiği bir elçiyim.
Ben size Rabbimin mesajlarını tebliğ ediyorum. Ben sizin için gönderilmiş emin bir nasihatçiyim.”
Sizi uyarmak üzere, aranızdan bir adam vasıtasıyla Rabbinizden bir hatırlatma yapılması size garip mi geliyor? Allah’ın sizi Nuh kavminin ardından yeryüzünün halifeleri yaptığını ve sizi üstün (boylu poslu-güçlü kuvvetli) yarattığını hatırlayın! Allah’ın nimetlerini hatırlayın ki kurtulasınız.
Demek “Sen bize atalarımızın taptıklarını bir kenara bırakıp yalnız Allah’a ibadet etmemizi söylemeye geldin öyle mi? dediler. Eğer doğru sözlü biriysen bizi tehdit ettiğin azabı getir de görelim”
Dedi ki: “Artık Rabbinizin nefretine ve gazabına mahkûm edilmiş bulunuyorsunuz. Allah’ın hiçbir delil indirmediği, sizin ve atalarınızın (putlara sıfatlar atfederek yakıştırdığı) isimler hakkında benimle mücadele mi ediyorsunuz? Öyle ise gereğini bekleyin, şüphesiz ben de sizinle birlikte bekliyorum”
Sonuç olarak biz Hud’u ve beraberindekileri tarafımızdan bir rahmet ile kurtardık. Ayetlerimizi yalanlayarak iman etmeyenlerin ise kökünü kazıdık.
Semud kavmine de kardeşleri Salih’i gönderdik. Onlara: “Ey kavmim! [Sadece] Allah’a kulluk edin, sizin O’ndan başka bir ilahınız yoktur. Size Rabbinizden açık bir belge gelmiştir. İşte size mucize olarak Allah’ın devesi. Onu kendi haline bırakın da Allah’ın toprağında otlasın. Sakın ona bir zararınız dokunmasın. Yoksa çok ağır bir cezaya çarpılırsınız
Allah’ın Ad kavminin ardından size yurtlar verdiğini onun ovalarında saraylar inşa ettiğinizi, kayalarını ise yontarak evler yaptığınızı aklınızdan çıkarmayın. Artık Allah’ın nimetlerini hatırlayın da zorbalık yaparak yeryüzünde fesat çıkarmayın.
Kavminin kibirli zengin reisleri güçsüzlerden oluşan müminlere sordular: “Siz Sâlih’in, rabbi tarafından gönderildiğine gerçekten inanıyor musunuz?” Onlar da, “Şüphesiz biz onunla ne gönderilmişse ona inanıyoruz” dediler.
Kibirli takımı ise “Bize gelince, sizin inandığınız (ne varsa hepsini) inkâr ediyoruz” dediler.
Derken o deveyi keserek rablerinin buyruğunu ihlal ettiler ve: “Ey Salih, gerçekten peygambersen bizi tehdit ettiğin azabı getir de görelim” dediler.
Bunun üzerine onları bir titreme tuttu27 ve oracıkta yere yığılmış olarak sabahladılar.
(Salih kavminden) öteye döndü ve “Ey kavmim! Size Rabbimin mesajlarını tebliğ etmiş ve size öğütler vermiştim. Lâkin siz, öğüt verenleri sevmediniz” diye mırıldandı.
Lût’a gelince kavmine dedi ki: “Sizden önce şu âlemde kimsenin işlemediği derecede bir fuhşu mu işliyorsunuz?”
Kadınları bırakıp da, şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Siz gerçekten sınır tanımaz bir toplumsunuz.”
Kavminin ona verdiği karşılık ise: “Kovun bu adamları ülkenizden, bunlar amma da temiz adamlarmış” demekten ibaret oldu.
Biz de onu ve aile fertlerini (şehirden çıkararak) kurtardık, karısı hariç. O arkada kalanlar arasına katıldı.
Ve üzerlerine yağmur (gibi ateş ve kükürt) yağdırdık.28 Bak ki günahkârların sonu nasıl oluyormuş?
Medyene de kardeşleri Şuaybı gönderdik. Dedi ki: Allah’a kulluk edin, sizin O’ndan başka ilahınız yoktur. Size Rabbinizden açık bir belge gelmiştir. Ölçüyü ve tartıyı tam yapın. İnsanların mallarını değersizleştirmeyin. Yeryüzü ıslah olmuşken [yeni baştan] fesat çıkarmayın. İnanıyorsanız bunlar sizin için daha hayırlıdır.”
“İnananları tehdit ederek Allah yoluna mani olmak ve onun yolunu çelişkili göstermek için her yolun başında oturmayın. Düşünün ki, sayınız azdı, sonra O sizi çoğalttı. Ayrıca fesatçıların akıbeti nasıl oluyormuş bir bakın.”
“Eğer benimle gönderilen mesaja içinizden bir kısmınız inanıyor, bir kısmınız inanmıyorsa, aramızda Allah hükmünü verinceye kadar bekleyin. Zaten kararın en doğrusunu o verir.”
Kavminin kibirli zengin reisleri dediler ki: “Ey Şuayb! Seni ve beraberindeki iman edenleri ya ülkemizden sürgün ederiz ya da hepiniz dinimize dönersiniz.” Şuayb cevap verdi: “Rızamız olmasa da öyle mi?”
Şu var ki Allah bizi ondan kurtardıktan sonra tekrar sizin dininize dönersek Allah’a iftira etmiş oluruz. Rabbimiz Allah dilemedikçe sizin dininize dönmemiz söz konusu değildir. Rabbimizin ilmi her şeyi kuşatmıştır. Biz sadece Allah’a dayanırız. Ey rabbimiz! Kavmimizle aramızı hak üzere ayır.29 (Haklıyı haksızı) en doğru şekilde ayıran sensin.”
Kavminin kâfir önderleri dediler ki: “Eğer Şu’ayb’a uyarsanız kaybedersiniz.”
Bunun üzerine onları bir titreme tuttu30 ve oracıkta yere yığılmış olarak sabahladılar.
Şuayb’ı yalanlayanlar, sanki orada hiç yaşamadılar. Asıl kaybedenler Şuayb’ı yalanlayanlar oldu.
(Şuayb kavminden) öteye döndü ve mırıldandı: “Ey kavmim! Size Rabbimin mesajlarını tebliğ etmiş ve size öğütler vermiştim. Şimdi ben kâfir bir toplumun ardından niye üzüleyim ki?”31
Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, onları yalvarsınlar diye şiddetli darlık ve zorluklara maruz bıraktık.
Sonra kötülüğün (darlığın) yerine iyilik (bolluk) verdik. Nihayet güçlenince şöyle demeye başladılar: “Atalarımız da böyle darlıklar ve bolluklar görmüştü.” Bunun üzerine biz de hiç beklemedikleri bir anda onları kıskıvrak yakaladık.
Eğer o belde ahalisi inanmış ve sorumlu davranmış olsalardı onlara göğün ve yerin bereket kapılarını [sürekli olarak]32 açık tutardık. Ama yalanladılar. Biz de yaptıklarına karşılık onları kıskıvrak yakaladık.
O belde ahalisi, gece uykudayken azabımızın üzerlerine çökmeyeceğinden nasıl emin olabilirler?
Keza o belde ahalisi gündüz vakti oynayıp gülerken azabımızın üzerlerine çökmeyeceğinden emin olabilirler mi?
Allah’ın tuzağına karşı kim emin olabilir? Allah’ın tuzağından ancak hüsrana mahkûm (gafil)bir toplum emin olur.
Helak olan nesillerin ardından yeryüzüne vâris olanlara yolun doğrusu belli olmadı mı ki dileseydik, onları da günahları yüzünden cezalandırırdık. Biz [helak edeceğimiz toplumların] kalplerini mühürleriz de gerçeklere duyarsız hale gelirler.33
İşte [böyle nice] beldeler... Onların haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Resulleri onlara apaçık kanıtlarla gelmişti. Ancak onlar, daha önce yalanlamış oldukları şeye inanmaya yanaşmadılar.34 Allah kâfirlerin kalplerini işte böyle mühürlüyor.
Sonrasında onların ardından Mûsâ’yı kanıtlarımızla beraber Firavun ve avenesine gönderdik. Kanıtlara inanmayı reddettiler. Bak hele fesatçıların sonu ne oluyormuş.
Mûsâ dedi ki: “Ey Firavun! Ben âlemlerin rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim.”
“Gerçeğin dışında bir şey söylememek benim Allah’a karşı yükümlülüğümdür. Ben size Rabbinizden bir kanıt getirdim. Artık İsrail oğullarını benimle gönder.”
Firavun dedi ki: “Eğer kanıt getirdiysen ve doğru söylüyorsan, onu göster de görelim.”
Hemen asasını attı ve o anında gerçek bir yılan oldu.
Ve elini çıkardı. Bakanların gözlerinde bembeyaz parlıyordu.
Firavun avenesinin ileri gelenleri dediler ki: “Bu adam kesinlikle usta bir sihirbazdır. Sizi yerinizden etmek istiyor”
-Şu halde ne öneriyorsunuz?
Dediler ki: Onu ve kardeşini bir süre alıkoy. Şehirlere de memurlar gönder ki bütün usta sihirbazları toplayıp sana getirsinler.
Sihirbazlar Firavuna gelip dediler ki: “Eğer kazanırsak, bize büyük bir ödül var değil mi?”
Cevap verdi: Tabii ki. Üstelik benim en yakınlarımdan olacaksınız.
Sihirbazlar Musa’ya: “Ey Musa!” “Önce sen mi başlarsın yoksa biz mi başlayalım? Dediler.
(Musa): “siz başlayın” dedi. Başlayınca İnsanların gözlerini bağladılar, onları dehşete düşürdüler ve müthiş bir sihir gösterisi sundular.
Biz de Musa’ya “Asânı yere bırak!” diye vahyettik. Bir de ne görsünler asa (yılan olmuş) sihir malzemelerini bir bir yutuyor.
Böylece hak yerini buldu onların yaptıkları ise boşa çıktı.37
Oracıkta yenildiler ve küçük düştüler.
Sihirbazlar ise, [olayın dehşetinden] secde için kendilerini yere atılmış buldular.38
“Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn’un Rabbine inanıyoruz” dediler.
Firavun şöyle dedi: “Ben size izin vermediğim halde ona inandınız öyle mi? Bu, bir komplodur. Bu şehir ahalisini yerlerinden çıkarmak için kurduğunuz bir komplo.39 Göreceksiniz.
“Kesinlikle ve kesinlikle ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!”
Dediler ki: “[Olsun] Biz [Er- geç zaten] Rabbimize döneceğiz.”
Başka değil sadece Rabbimizden gelen kanıtlara inandık diye bizden intikam alıyorsun. “Ey rabbimiz! Bize sabırlar ihsan et40 ve (sana) teslim olmuş kimseler olarak canımızı al!”
Fir’avun avanesinin ileri gelenler ise dediler ki: “Mûsâ’yı ve kavmini, yeryüzünde fesad çıkarsınlar, seni ve ilâhlarını terk etsinler diye bırakacak mısın? Dedi ki: “Onların oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını ise sağ bırakacağız! Zaten biz, onların üzerinde kahredici bir üstünlüğe sâhibiz”
Musa da kavmine: “Allah’tan yardım isteyin ve sabırlı olun. Yeryüzü Allah’ındır, ona kullarından dilediğini mirasçı yapar. Akıbet sorumluluklarını yerine getirenlerin olacaktır.” dedi.
Onlar da, “Sen gelmeden önce de acılar çekiyorduk geldikten sonra da çekiyoruz” dediler. Mûsâ cevaben “Umarım Rabbiniz düşmanınızı helâk eder de sizi onların yerine yeryüzüne egemen kılar sonra da nasıl hareket edeceğinize bakar” dedi.41
Gerçekten de biz Firavun avanesini yıllar boyu kuraklık ve mahsullerin verimsizliğiyle yakaladık ki belki bundan ders çıkarırlar.
Onlara iyilik geldiği durumlarda: “Bu zaten bizim hakkımızdı” derler. Ama onlara bir kötülük isabet edince bunu Mûsâ ve onunla beraber olanların uğursuzluğuna yorarlardı. Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah’ın takdiri sebebiyledir; fakat onların çoğu (işin gerçeğini) bilmiyorlar.
Onlar: Bizi büyülemek için ne kadar mucize gösterirsen göster yine de sana inanacak değiliz.” dediler.
Biz de aralıklarla onların üzerine tufan, çekirge, haşarat, kurbağa ve kan gönderdik. Fakat kibirlerine yediremediler ve günahkâr bir toplum olmakta direndiler.42
Ne zaman tepelerine bir felaket yağsa “Ey Mûsâ! Sana verdiği söz hatırına, bizim için Rabbine dua et de bu felaketi kaldırsın. İşte o zaman mutlaka sana inanırız ve mutlaka İsrailoğlularının seninle beraber çıkıp gitmesine izin veririz”. Dediler.
Ama ne zaman ki verdikleri sözü yerine getirmeye yetecek bir süreliğine felaketi kaldırdık, sözlerinden hemen caydılar.
En nihayet denizde boğarak onlardan intikamımızı aldık. Çünkü ayetlerimizi kabule yanaşmadılar ve ayetlerimizi dikkate almadılar.
Zayıf düşürülmüş olan o toplumu bereketli kıldığımız yerin doğusundan batısına kadar olan topraklara mirasçı yaptık. Böylece Rabbinin İsrailoğullarına verdiği o güzel vaat zorluklara dayanmalarının karşılığı olarak yerini bulmuş oldu. Firavun ve avenesine gelince (yerin üstünde) yaptıkları ve (göğe doğru) yükselttikleri)43 ne varsa hepsini harap ettik.
İsrailoğulları’nı ise denizden karşıya geçirdik. Orada kendilerine has putlara bağlılık töreni yapmakta olan bir topluma rastladılar.44 Ey Musa! Onların ilahları gibi, bize de bir ilah temin etsen ya.” dediler. Şöyle cevap verdi: “Siz ne kadar da cahil bir güruhmuşsunuz”
Onların içinde bulundukları durum yok olmaya mahkûmdur. Amelleri (ibadetleri) ise batıldır.
O sizi diğer toplumlara üstün kıldığı (ayrıcalıklı muamele de bulunduğu)45 halde ben size Allah’tan başka bir ilah mı arayayım?
Unutmayın ki size acıların en kötüsünü yaşatan erkek çocuklarınızı öldürüp, kız çocuklarını [hizmet için] sağ bırakan Firavun avenesinin elinden kurtarmıştık. Bu Rabbinizin büyük bir imtihanıydı.46
Biz Musa ile (otuz gün) otuz gece için sözleştik. Ardından on gece daha ilave47 ile Rabbinin belirlediği süre kırk geceye tamamlandı. Musa kardeşi Harun’a: Halkımın içinde benim yerimi al düzeni sağla ve fesatçıların aklına uyma” diye tembih etti.48
Mûsâ belirlediğimiz yere vaktinde gelip de Rabbi onunla konuşmaya başlayınca dedi ki: “Ya Rab bana görün de seni göreyim. Dedi ki: beni asla göremezsin. Dağa bak, dağ yerinde durursa sen de beni görürsün! Rabbi dağa tecelli edince dağ tuz buz oldu. Mûsâ da çarpılıp kendinden geçti. Kendine gelince dedi ki: “Seni tesbih ediyorum. [İsteğimden dolayı] Tövbe ettim. [Bu işin olmayacağına] inananların öncüsü artık benim.”
[O zaman] Allah dedi ki: Ey Musa, sana verdiğim [mucizelerimle] ve seninle [doğrudan] konuşarak insanlar arasından seni ayırdım. O halde verdiğim [kitaba] sarıl/ sahip çık ve şükredenlerden birisi ol.
Biz o levhalarda her türden tavsiyelerimizi tüm detaylarıyla yazdık.[Ey Musa] “Ona sıkıca sarıl, halkına da en güzel şekilde sarılmalarını emret!” yoldan çıkmışların akıbetini yakında size göstereceğim.
Yeryüzünde haksız yere kibirlenenleri, ayetlerimi anlamanın uzağında tutacağım. Onlar hakikatin bütün kanıtlarını görseler yine de inanmazlar. Rüşt (akıl) yolunu açıkça görseler o yola girmezler. Fakat gay (çıkar ve benlik) yolunu görseler hemen ona saparlar. Bu onların ayetlerimizi [bile bile] yalanlamaları49 ve onlara karşı ilgisiz kalmaları yüzündendir.
Ayetlerimizi ve Ahiret buluşmasını yalanlayanların amelleri boşa gitmiştir. Amellerinin haricinde bir karşılık görecek değiller ya.
Musa’nın kavmi, onun hemen ardından aralarında topladıkları ziynet takılarından yapılmış böğürme sesi çıkaran bir buzağı heykeline bağlandılar. Onun, konuşmaktan ve yol göstermekten aciz olduğunu anlayamıyorlar mı? Ona bağlanarak kendilerine yazık etmiş oldular.
Ne zaman başları ellerinin arasına düştü (Başlarını avuçları arasına alıp ne yaptık biz diye hayıflandılar o zaman) sapıttıklarını anladılar da yalvarmaya başladılar: “Ey Rabbimiz bize acımaz ve bizi bağışlamazsan tamamen mahvolduk demektir”
Musa, kavmine kızgın ve üzgün bir halde döndüğü zaman: “Benden sonra arkamdan ne fena işler çevirdiniz? Rabbinizin emrini beklemek sabrınızı mı taşırdı” diye çıkıştı. Levhaları attı ve kardeşinin başını tutup kendine doğru çekiştirmeye başladı. O dedi ki: “(Ey)Anamın oğlu, bu herifler beni fena hırpaladılar, az kalsın öldüreceklerdi. Düşmanlarımı bana güldürme. Bu zalim toplumla beni bir tutma!”
Musa dua etti:” Rabbim, beni ve kardeşimi bağışla bizi rahmetine al. Sen merhametlilerin en merhametlisisin!
Buzağıya tapınanlara gelince, Rablerinin gazabı onları bulacak ve dünya hayatında zillet içinde yaşayacaklardır. İftira atanları (düzmece tanrı uyduranları) işte böyle cezalandırırız.
O kötü işleri yaptıktan sonra ardından tövbe ederek iman edenlere gelince, şüphesiz tövbe ve imanın ardından Rabbin elbette Gafurdur, Rahimdir.
Musa öfkesi yatışınca Rabbinden gözü korkmuş olanlar için hidayet ve rahmet içerikli o levhaları attığı yerden tekrar aldı.
Mûsâ, belirlediğimiz zamanda buluşma yerine götürmek için kavminden yetmiş kişi seçti. Onlar bir titremeye50 kapılınca, Mûsâ dedi ki: “Ey Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helâk ederdin. Aramızdaki ahmaklar yüzünden bizi helâk edecek misin? Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir. Onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Bizim velimiz sensin, bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en üstünüsün.”51
Bize bu dünyada da, ahirette de iyilik yaz (nasip et) Artık biz sana yöneliyoruz. Allah buyurdu: “Azabıma dilediğim kimseler maruz kalacaktır. Rahmetim ise [Çok daha geniş olup] her şeyi kapsamıştır. Kaldı ki rahmetimi sorumlu davrananlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize iman edenlere nasip edeceğim.”
Ki onlar ellerinin altında bulunan Tevrat’ta ve İncil’de (geleceği ve sıfatları) yazılı, ümmi bir nebi olan resule tabi olanlardır. (O resul) onlara iyiliği emreder, kötülüğü yasaklar, temiz şeyleri helal, pis olanları ise haram kılar. Ayrıca üzerlerine binmiş yüklerden ve prangalardan onları kurtarır52. Ona iman edenler, ona saygı gösterenler, ona yardım edenler ve ona indirilen nura (Kur’an’a) uyanlar var ya kurtuluşa erenler işte onlar olacaktır.
De ki: “Ey insanlar! Doğrusu ben göklerin ve yerin sahibi olan Allah’ın hepinize gönderdiği resulüyüm. O’ndan başka tanrı yoktur. O yaşatır ve öldürür. Şu halde Allah’a ve ümmî peygamberi olan resulüne -ki o da Allah’a ve kelamına inanan biridir- iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.”
Musa’nın kavminde hak yoluna yönlendiren ve hak üzere adaleti gözeten bir cemaat de vardı.
Biz onları boy ve ümmetler olarak on iki kısma ayırdık. Kavmi Musa’dan su istediğinde asan ile taşa vur diye vahyedettik. Anında on iki göze fışkırmaya başladı. Her bir insan su alacağı yeri iyice öğrendi. Yine üzerlerine gölgelik olarak bir bulut gönderdik. Ayrıca (gıda olarak da) kudret helvası ve bıldırcın indirdik. “Size rızık olarak ihsan ettiğimiz nimetlerin temizinden yiyiniz” dedik. Onlar [bütün bunlara karşılık nankörlük ederek] bize zarar vermiyorlardı aslında zararları kendilerineydi.
“Şu beldeye yerleşin ve orada istediğiniz gibi yiyin. Günahımızı bağışla deyin ve beldenin kapısından secde ederek girin “ki Biz de hatalarınızı affedelim ve muhsinlerin mükâfatlarını fazlasıyla verelim.
Ne var ki o zalimler söylemeleri istenen sözü başka bir söze dönüştürdüler. Biz de zalimler üzerine gökten pislik yağdırdık (onları aşağılayan bir ceza verdik).
Onlara denize sahil kasaba halkının başına gelenleri sor! Hani onlar yasağı çiğnemişlerdi. Şöyle ki avlanma yasağı olan Cumartesi günü balıklar kıyıya akın akın gelirken diğer günlerde ise görünmüyorlardı. Biz fasıkları işte böyle sınıyorduk.
İçlerinden bir cemaat, “Allah’ın helâk edeceği yahut şiddetli bir şekilde cezalandıracağı kimselere ne diye öğüt veriyorsunuz” dediğinde şöyle cevap verdiler: “Rabbiniz katında bir mazeretimiz olsun belki de hallerine dikkat ederler.
Ne zaman ki onlar verilen öğütleri umursamadılar, kötülükten sakındırmaya çalışanları kurtardık. Zalimlere gelince onları işledikleri günahlar yüzünden ağır bir şekilde cezalandırdık.
Kendilerine yasaklananları sürdürme hususunda kibir göstererek ısrar edince de onlara: “Aşağılık maymunlara dönün” dedik.
Rabbin, kıyamet gününe kadar en ağır cezayı verecek kimseleri onların başına musallat edeceğini ilan etmiştir. Gerek ki Rabbin anında cezalandırır. Fakat aynı zamanda o çok bağışlayıcı ve merhametlidir.
Onları parça parça dünyanın her yerine dağıttık.53 Aralarında iyi kimseler de vardır aşağısında olanlarda. Onları kâh iyiliklerle kâh kötülüklerle sınadık. Belki durumlarını düzetmeye vesile olur.
Onların ardından, Kitap’a mirasçı olan yeni nesiller geldi. Onlar “Nasıl olsa affedileceğiz” diyerek dünyanın ucuz menfaatlerine tamah ediyorlardı Benzer bir menfaat fırsatı olsa onu da kaçırmazlardı. Oysa Allah üzerine hak olanın dışında bir söz söylemeyeceklerine[Ayetleri çarpıtıp onu da Allah’a dayandırmayacaklarına) dair kendilerinden kitap sözü alınmamış mıydı? Üstelik onlar O kitabı ders yapar gibi okur dururlardı. [Onlar dünya menfaatlerini tercih ettiler] Oysaki ahiret yurdu, sorumlu davrananlar için daha hayırlıdır, Aklınızı kullanmıyor musunuz?
Kitaba sarılan ve namazı dosdoğru kılanlara gelince: Biz Salih kulların ücretlerini heba etmeyiz.54
Ve bir zamanlar dağı (yerinden söküp) bir gölgelik gibi üstlerinde sallandırmıştık. Onlar dağın tepelerine düşeceğini sanmışlardı (O zaman): “Size verdiğimiz kitaba sıkıca sarılın ve içinde yazılanları zikredin (dilinizden düşürmeyin ve aklınızdan çıkarmayın) belki sorumlu davranmanıza vesile olur.” (Diyerek onlardan söz almıştık.)
Hani Rabbin, Ademoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendi kendilerine şahit tutarak:55 “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” diye sormuştu da onlar: “Evet sen bizim rabbimizsin demişlerdi. Bu Kıyamet günü: “Bizim bundan haberimiz yoktu” dememeniz içindir.
Aynı şekilde “Bizden evvel atalarımız şirk koşmuşlar, biz de onların zürriyetinden geldik, bâtıl [bir miras bırakan atalarımız] yüzünden bizi helak eder misin?” dememeniz içindir.
Bak işte Biz, ayetleri böyle açıklıyoruz. Belki (düşünürler de mazeretlere sığınmaktan) vazgeçerler.
Onlara, şu kimsenin haberini de oku: Ona ayetlerimizi vermiştik de o ayetlerimizden sıyrılıp56 ayrılmıştı. Hâsılı Şeytan onu peşine taktı o da azgının biri olup çıktı.
Dileseydik, onu ayetlerimizle yüceltirdik. Ama o yere saplanmayı (aşağılık bir hayatı) ve arzularına uymayı tercih etti. Onun durumu; üstüne gitsen de kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumuna benzer.57 Ayetlerimizi yalanlayan güruhun durumu işte böyledir. Bu kıssayı anlat belki üzerine düşünürler.
Ayetlerimizi yalanlayan ve kendilerine yazık eden, güruhun misali ne fenadır.
Allah kime yol gösterirse o doğru yola girmiştir. Kimi de şaşırtmak isterse işte o kaybedenlerden birisi olur.
Cinlerin ve insanların çoğunun akıbeti Cehennem58 olup [onları yeryüzüne] saçılmış nesiller olarak türetmekteyiz.59 [Çünkü] Onların kalpleri vardır ama idrak etmez, gözleri vardır ama görmez; kulakları vardır ama duymaz. Onlar hayvanlar gibidirler. Hatta daha da sapıktırlar. Onlar gaflet içindedirler. (Vahametin farkında değildirler)
En güzel isimler/ vasıflandırmalar sadece Allah’ın hakkıdır. O’nu o isimlerle çağırın.60 İsimlendirmede yolunu şaşıranları (O’na - Baba gibi -vasıflar yükleyerek ananları) bir tarafa bırakın. Onlar yaptıklarının cezasını çekeceklerdir.
Yarattığımız (oluşturduğumuz her) toplum içinde61 hak yoluna yönlendiren ve adaleti gözeten bir cemaat [daima] bulunur.
Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, onları hiç beklemedikleri bir yerden (gelen darbelerle) adım adım bitireceğiz.
Onlara mühlet tanırım fakat tuzağım pek yamandır.
[İyi tanıdıkları bu] arkadaşlarında, delilikten bir eser bulunmadığı, hiç akıllarına gelmiyor mu? O aşikâr bir uyarıcıdan başka nedir ki.
Göklerde ve yerde (süregelen)ilahi egemenliğin ihtişamı üzerine yahut Allah’ın yarattığı herhangi (küçük) bir şeyin (mükemmelliği) üzerine ve (- kendileri kısa ömürlüyken-) ecellerinin yakınlığı üzerine hiç düşünmezler mi? Bundan sonra artık hangi söze inanacaklar
Allah’ın saptırdığını kimse yola getiremez. Onlar azıtmış kimseler olarak bocalayıp duracaklar.
Sana Son Saat’in ne zaman gelip çatacağını soruyorlar, de ki: “Onun bilgisi sadece Rabbimin katındadır. Onu -vakti geldiğinde- O’ndan başkası ortaya çıkaramaz.62 O size aniden gelecek olup Gökler ve yer onun ağırlığına dayanamaz. Sanki sen onun sırrını keşfetmişsin gibi ısrarla sorup duruyorlar. De ki: Onun ilmi ancak Allah’ın katındadır. Ne var ki insanların çoğu bunu bilmez.
De ki: Allah istemediği sürece kendime bile fayda sağlayacak veya zarardan kurtaracak bir güce sahip değilim. Gaibi bilen biri olsaydım bu bilgiden çok fayda elde eder zarardan da kendimi korurdum. Ben sadece (inkâr edecek olanları) korkutmakla ve iman edecek olanları ise müjdelemekle görevli biriyim.
Sizi tek bir nefisten(özden) yaratan odur. Varlığı ile huzur bulsun diye eşini de (aynı özden) yaptı. Eşi onu sarmalayınca hafif bir yük yüklendi. Bir müddet o halde gezdi. Yükü ağırlaşınca ikisi de Rableri olan Allah’a: “Eğer bize düzgün bir çocuk verirsen elbette sana şükredenlerden olacağız.” diye dua ettiler.
Fakat onlara, düzgün bir çocuk verince ikisi de (anası- babası) kendilerine verilen şey (çocuk) hakkında ona (yalvardıkları Allah’a) ortaklar koşmaya başladılar.63 Oysa Allah, onların ortak koştukları şeylerin üstündedir.
Hiçbir şey yaratamayan, tersine kendileri yaratılmış olan şeyleri mi ortak koşuyorlar?
Oysa bu şeyler onlara yardımcı olamaz hatta kendilerine bile faydaları dokunmaz.
Onları64 doğru yola davet edecek olsanız size uymazlar. İster davet edin ister susun, sizin için farkı yoktur.
Çünkü Allah’ı bırakıp taptıklarınız da sizin gibi birer kuldur. İddianızın doğru olduğuna inanıyorsanız onlardan (dua ile yardım) isteyin onlar da yerine getirsin bakalım.
Onlar ayaklarıyla yürüyebiliyor elleriyle tutabiliyor mu? Gören gözleri duyan kulakları mı var?65 De ki: “Haydi çağırın ortak saydıklarınızı, bana tuzak kurun, hiç beklemeyin.
Çünkü benim koruyucum bu Kitabı bana indirmiş olan Allah’tır. O, bütün iyi kullarını himaye eder.
O’nun ötesinde yardıma çağırdıklarınıza gelince onların ne size faydaları dokunun ne de kendilerine.”
Onları, doğru yola çağırırsanız sizi duymazlar. Sana baktıklarını sanırsın ama seni görmezler.66
Sen yine de aldırma. Uygun olanı (sana yakışanı) yap, cahillerle uğraşma.
Eğer şeytanın biri (fevri davranmana neden olacak şekilde) seni kışkırtacak olursa hemen Allah’a sığın. Çünkü o Semidir, Alimdir.
Takva sahipleri var ya onların etrafında şeytan dolanmaya başlayınca (şeytanın kışkırtmalarına maruz kaldıklarında) bunu düşünürler ve durumun farkına varırlar.
Şeytanların dostlarına gelince, şeytanlar onları gay yoluna (ihtirasları istikametine) çekerler. Sonra da yakalarından düşmezler.
Onlara istedikleri gibi bir ayet getirmediğin zaman: “onu da kendin halletseydin bari” derler. De ki: “Ben ancak Rabbimden bana gelen vahye tabi oluyorum. Bu kitap rabbinizden gelen bir basiretler (zihinleri aydınlatma) kitabıdır. İnanacak bir toplum içinse hidayet ve rahmet kaynağıdır.”
Kur’ân okunduğu zaman sessiz olun ve onu dinleyin ki merhamete nail olasınız.
Aczinin farkında olarak ve korkuyla iç dünyanda alçak bir sesle sabah- akşam rabbin üzerine düşün. Ve sakın gafillerden biri olma.
Çünkü Rabbine yakın olanlar, O’na kulluk hususunda kibre kapılmazlar. O’nu [sabah akşam] teşbih ederler ve O’na secde ederler.67
Açıklamalar
- 1
Müslüman düşünürlerden bazıları “Evliyâ’ teriminin “otoriteler” (din alanında sözü dinlenenler) anlamında kullanıldığını söylemişler ve bu yüklemiyle ayetin, Hz. Peygamber dışında ve aşağısında herhangi bir şahsın sübjektif görüşlerine, onları Kur’ânî buyruk ve öğretilerle yanyana ve eşdeğer tutarcasına, hukukî bir geçerlik atfetmek konusunda bir yasaklama getirdiğini belirtmişlerdir. (M. Esed)
- 2
İblis gerçekte kibrine yenik düşmüştü ancak; sebebini bir bahaneye sarılarak açıkladı.
- 3
Ayette geçen “Kebir ve sağir” zıt kelimelerdir. İblis kibir göstermek istemiş ancak kendini aşağılık bir duruma düşürmüştür.
- 4
İblis şeytanlık yaparak kendi suçunu Allah’a yüklemiştir.
- 5
Bkz:2:35 ve ilgili dipnot
- 6
Tevrat:3.babda konu şöyle anlatılmıştır:
“Allah: Ondan yemeyin ve ona dokunmayın ki, ölmeyesiniz, dedi.
Ve yılan kadına dedi: Katiyen ölmezsiniz; çünkü Allah bilir ki, ondan yediğiniz gün, o vakit gözleriniz açılacak ve iyiyi ve kötüyü bilerek Allah gibi olacaksınız.
Ve kadın gördü ki, ağaç yemek için iyi, ve gözlere hoş, ve anlayışlı kılmak için arzu olunur bir ağaçtı; ve onun meyvesinden aldı, ve yedi; ve kendi ile beraber kocasına da verdi, o da yedi.
İkisinin de gözleri açıldı ve kendilerinin çıplak olduklarını bildiler ve incir yaprakları dikip kendilerine önlükler yaptılar.”
Konunun Tevrat anlatımı ile Kur’an anlatımı arasındaki benzerlik dikkat çekicidir. Tevrat’ın anlatımına göre ağacın zehirli olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü bu zakkum ağacıdır. (Bkz: saffat suresi girişi açıklama) Ne var ki İblis ağacın yasaklanma nedeninin tam tersini söylemiştir.
Yasağın ihlal edilmesinin (tabii ki yemeye bağlı olarak) nasıl bir sonucu ortaya çıkardığına gelince; Âdem ve eşi daha önce şahit olmadıkları bir çirkinliğe şahit oldular. “Bu çirkinlik neydi? Müfessirler bunu “çıplaklıklarını fark etmeleri” şeklinde açıklanmaktadırlar. Ne var ki bir arada yaşayan eşlerin mahrem yerlerini görmeleri utanmayı gerektiren bir durum olmamalıdır. Kanaatimizce zakkumun yenilmesiyle ortaya çıkan durum tuvalet ihtiyacıdır. Çünkü cennette tuvalete çıkılmaz. Hz. Peygamber bir hadisinde: “Cennetlikler cennette yiyip içerler, ama büyük, küçük abdeste çıkmaz ve sümkürmezler. Sadece hoş kokulu bir geğirti ve ter çıkarırlar. Buyurmuştur (Müslim)
Tuvalete çıkmak utanç verici bir duruma düşmelerine sebep olmuş ve hatalarını fark etmelerini sağlamıştır. Kur’an bunu açıkça belirtmemiş edebi bir üslup tercih etmiştir.
Aynı görüş Konyalı Mehmet Vehbinin tefsirinde şu ifadelerle dile getirilmiştir: “Yasak ağacın meyvelerinden yemeleri, avret yerlerinin açılmasına, küçük ve büyük abdest gibi eza verecek şeylere sebep olacağı için, Cenab-ı Hak o ağaçtan yemelerini men etmişti.(Hülasatül-Beyan,2:4748.)
Tevrat’ın verdiği ayrıntıya dikkat edilecek olursa iblis vesvesesini yılanın çatal dilinden (iki tarafa yontulacak üslupta) vermiştir.
- 7
İlahi yasağı ihlal ve ortaya çıkan sonuç iki yönlü olarak ortaya konulmuştur: Takva (elbisesinden) soyunma niyeti -ki asıl çirkinlik budur - ve bunun maddi sonuçlarının utancını yaşama. (“Eşleriniz sizin için bir elbise, siz de onlar için bir elbisesiniz.2:187)
- 8
Kabenin çıplak tavaf edilmesine gönderme
- 9
Burada mescit istiare yoluyla “insan içine çıkılan yer” anlamını içerir.
- 10
İsraf; aşırı gitmek yahut ihmal etmek, ölçüsüz davranmak, haramı helal, haramı helal saymak anlamına gelir. Burada İsraf Kâbe’nin tavafı esnasında cahiliye adetlerini yasaklama bağlamında kullanılmıştır.
“Cahiliye devrindeki bazı Arap kabileleri Kâbe’yi çıplak tavaf ederlerdi. Küreyiş, Kinâne ve Huzâa gibi bazı kabileler ise hacda ihrama girdikten sonra süt içmez, süt ürünlerini yemezlerdi. (Mustafa Öztürk)
- 11
Fuhşun aşırıya kaçma anlamına karşı (kıst) tercih edilmiştir.
- 12
Allah’ın yazılı mesajlarını tahrif eden ama vahyin hakikatlerine (kısmen) vakıf olan din adamları. (Bkz:3:23)
- 13
Ölüm anında tüm zalimlerin (Ör: Firavun) gerçeği itiraf ettiği gibi
- 14
Allah’ın rahmetine asla nail olamazlar.
- 15
Gışave perde, örtü anlamındadır. Sıcak coğrafyalarda yorgan işlevi görür.
- 16
Gıll: Kelepçe, bağ, kin, hıyanet anlamındadır. Cennette huzur bozacak duygu ve anıları temsil eder. Hz. Ali: “Ben kendimin, Osman’ın, Talha’nın ve Zübeyir’in haklarında Hak Teâlâ’nın “Onların göğüslerinde kin namına ne varsa, hepsini söküp atacağız” buyurduğu kimselerden olmamızı ümit ederim” demiştir. (Razi)
- 17
Araf ehli (burçlarda gözlem yapanlar) Dünya hayatında kâfirlere karşı mücadele eden ve sıkıntılar yaşamış dava adamlarını temsil eder. Kâfirlere, yaptıklarını hatırlatmaları ise reva görüldükleri muameleye karşı rövanş duygularını temsil eder.
- 18
Çağın şartlarına göre surların içinde olanlar güvende olanları dışında kalanlar ise tehlikeye açık olanları temsil eder. (Ayrıca Bkz:59:13)
- 19
Dünyadaki dengeler tersine dönmüş, müminlere karşı övündükleri hususlar şimdi müminler tarafından acı bir şekilde kendilerine hatırlatılmaktadır.
- 20
O kâfirler ki oyunu, eğlenceyi kendilerine din edindiler. (M. Elmalı)
- 21
İsa öğrencilerine, “Doğrusu size derim ki” dedi, “Zengin kişi göklerin hükümranlığına güçlükle girecektir. Yine size derim ki, devenin iğne deliğinden geçmesi zengin kişinin Tanrı’nın hükümranlığına girmesinden daha kolaydır.”luka: 19:25 Markos 10:24
- 22
Allah evren üzerindeki egemenliğini- Kur’an’da başka örnekleri de vardır- ‘ülkenin yegâne hâkimi olan kral’ örneği üzerinden anlatmıştır. ‘Şanı yüce’ olarak tercüme edilen ‘bereket’ için konuya uygun siyasi bir kavram olan karizma tercih edilmiştir.
- 23
Olmayacak şeyler isteyerek.
- 24
Allah’a, sessiz ve derinden yalvarın. Çünkü Allah, bağırıp çağıranları sevmez (Mehmet Çakır meali)
- 25
Dualarının kabul edilmesini bekleyebilirler
- 26
“Bir ekinci tohum ekmeye çıktı” dedi. “O ekerken tohumların kimi yolun kenarına düştü, kuşlar inip onları yedi. Başka tohumlar ise kayalıklara düştü. Orada bol toprak olmadığından hemen filizlendi. Çünkü toprağın derinliği yoktu. 6Güneş doğunca kavruldu, kökten yoksun olduğundan kuruyup gitti. 7Başkaları dikenlerin arasına düştü, dikenler gelişip onları boğdu. Başkalarıysa verimli toprağa düştü ve ürün getirdi; kimisi yüz, kimisi altmış, kimisi otuz kat oldu...
Dikenler arasına ekilene gelince, sözü işitendir bu. Ne var ki, dünya kaygısı ve zenginliğin aldatıcılığı sözü boğar; öyle ki, söz verimsiz kalır. Verimli toprağa ekilene gelince, sözü hem duyan hem de anlayandır o. Ürün veren de budur. Belirli durumlarda yüz kat, bazı durumlarda altmış kat, başka durumlardaysa otuz kat. (Markos- Luka)
- 27
Recfe sarsıntı demektir. Semud kavminin sarsıntı /titreme ile anında yere yığılmış olmalarına bakılırsa bunun yıldırım/elektrik çarpmasına benzer bir ölüm olduğu anlaşılıyor.
- 28
Ve Lût Tsoara geldiği zaman, güneş yer üzerine doğmuştu.
Ve RAB Sodom üzerine ve Gomorra üzerine RAB tarafından göklerden kükürt ve ateş yağdırdı;
Ve o şehirleri ve bütün Havzayı ve şehirlerde oturanların hepsini ve toprağın nebatını altüst etti.
Fakat karısı onun arkasından geriye baktı ve bir tuz direği oldu. (Tekvin: Bab:19:23-26)
- 29
Zımnen: “Artık bu ilişkiyi bitir” Hz. Nuh da aynı şekilde beddua etmişti. (Şuara:118)
- 30
Yıldırım/elektrik çarpmasına yakalanıp anında öldüler (Bkz:7:78 ve ilgili not)
- 31
. Medyenoğulları, aslında Müslümandılar. Fakat Şuayb (a.s.)kendilerine peygamber olarak gönderildiği zaman onların inançları bozulmuş idi, Hz. Musa’nın (a.s.) geldiğinde İsrailoğulları’nın saf inançlarının bozulmuş olduğu gibi. (Mevdudi)
- 32
Zımnen: “Ve böylece azabı hak ederler “Ayrıca Bkz: Bakara:7
- 33
Bkz: Isra:81
- 34
“Önceden yalan saymış oldukları şeye”: bu ifade -olumlu ya da olumsuz- önceden alıştığı fikir ve görüşleri terk etmek konusunda çoğu insanın taşıdığı içsel, insiyakî isteksizliği îma ediyor. (M. Esed)
- 35
“İnkârcılar, her insanı bağlayıcı olması gereken üç antlaşmaya da kayıtlı kalmadılar. Onlar, ne insanı daha doğuşundan itibaren Allah’ın kulu yapan doğal anlaşmaya, ne üyesi olduğu toplumun içtimaî kodu diye bilinen örfe, her ferdi bağlayan kollektif antlaşmaya, ne de her insanın sıkıntı ve çaresizlik hallerinde Allah’a sığınması gibi şahsî antlaşmaya saygı gösterdiler.” (Mevdudi)
- 36
“Sınamak için değil” Bkz: Enam:44 ve ilgili not
- 37
İbare Kassas:38.ayette yapılması istenen kuleyi akla getiriyor.
- 38
Ahfeş şöyle demiştir: “Onlar çok hızlı şekilde secdeye kapandıkları için, sanki onları bir başkası atıvermiş gibi oldu. Onlar, secdeye kapanmaktan kendilerini alıkoyamadılar.” (Razi)
- 39
Firavun gerçeği kabul etmek yerine durumunu kurtarmak için genelde siyasilerin başvurduğu ama kendilerinin de inanmadığı bir bahaneye sarılmıştır.
- 40
“Firavunun yapacağı işkencelere karşı”
- 41
Bkz: Şuara:35 ve ilgili not
- 42
Bunlar ve diğer mucizeler Tevrat Çıkış bölümünde (7 -13. Baplar arası) ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.
- 43
Buzağı heykelini ilahlaştırma olayında
“Halk Musa’nın dağdan inmediğini, geciktiğini görünce, Harun’un çevresine toplandı. Ona, “Kalk, bize öncülük edecek bir ilah yap” dediler, “Bizi Mısır’dan çıkaran adama, Musa’ya ne oldu bilmiyoruz!” (Tevrat Çıkış Bab:32)
- 44
Putlar önünde yapılan bağlılık gösterisinin İsrailoğullarını fazlasıyla etkilediği anlaşılıyor.
- 45
Sebiler ruşd ve Sebilel ğayyi (Rüşt yolu- gay yolu) karşıt ibareler olarak gelmiştir. Rüşt de gay da bilinçli bir tercihin sonucu olarak ortaya çıkar. (Bkz: Beyyine:1)
- 46
İsrailoğullarını insanlık âlemine örnek bir toplum yapmak için peygamberler göndermesi ve mucizelerle destekleyerek Firavunun esaretinden kurtarması gibi.
- 47
Halkının arasından otuz gece için ayrılan Hz. Musa sınav amaçlı on gece ilave nedeniyle gecikmiştir. (Bkz: Taha:85)
- 48
“Tevratın ağır hükümlerinden ve Hristiyan din adamlarının ilave ettiği ruhbanlıktan” Bkz: Ali İmran:50 ve Hadid:27
- 49
Bu özelliklere sahip olanlardan birinin örneği bu surenin 175-176. Ayetlerinde anlatılmaktadır.
- 50
Recfe (her türlü) sarsıntı demektir.” Allah’ı görmedikçe inanmayız” (2:55) dedikleri için İlahi bir ceza olarak gök gürlemesiyle gelen yıldırım/ elektrik çarpmasına kapılmışlardır.
- 51
Taş levhaları, RABBİN sizinle ettiği ahdin levhalarını almak için dağa çıktığım zaman, dağda kırk gün kırk gece kaldım; ekmek yemedim ve su içmedim.” (Tevrat Tesniye Bab:9:9)
- 52
Ve RAB sizi, yerin bir ucundan yerin öbür ucuna kadar bütün milletler arasında dağıtacak (Tesniye:28:64)
- 53
“İnsanın Allah’ı tanıma yetisi fıtridir/doğuştandır “anlamımda mecaz bir ifade
- 54
“habitat a’malehüm”Amelleri boşa gitmiştir ibaresine karşıt olarak
- 55
Razi Licehennem deki lamın akıbet lamı olduğunu söylemiş ve kurandaki örneklerini vermiştir.
- 56
Yılanın gömlek değiştirmesi gibi (Müfredat)
- 57
Zalimlere hizmet sunan âlimin durumu sahibine ram olmuş köpek örneği üzerinden verilmiştir.
- 58
Mesela merhamete muhtaç olduğunuzda uygun ismiyle: “Ya Erhamurrahimin” demek gibi.
- 59
“Her yerde ve her zaman hemcinslerinin arasında bulunacak şekilde”
Ayet: “Cinlerin ve insanların çoğunu Cehennem için yarattık” şeklinde tercüme edilmektedir. Metinde, yaratma için kullanılan fiillerden farklı bir fiil kullanılmıştır. (Zeree) Bu, insanların ve cinlerin her toplumda iççice
yaşadıklarına dair bir yorum barındırır. Kur’an’da (Zeree) kullanılan tüm ayetlerde yaratılan şeylerin sanki tarlaya saçılan tohumlar gibi (ki bu anlam zeree fiilinin anlamı dâhilindedir Bkz: Müminun:79) dünyanın her yerinde bulunduğuna dikkat çekilmiştir. İnsanların çoğunun iman etmeyeceği birçok ayette zaten zikredilmişti. Buradaki vurgu bu durumun her zaman ve her toplum için geçerli olduğudur.
- 60
İnsanlar (hayvanlar da böyledir) menşe itibariyle aynı özden yaratılmış olup özelliklerini ve nesillerini dişi-erkek birlikteliği sonucu üreme yoluyla devam ettirirler. “O, yaratmayı başlatır ve sonra da onu tekrarlar” (Rum:11, 34)
Ayet, başlangıçta her cinsin (aynı özden) ortaya çıkmasına sonrasında ise üreyerek çoğalmalarına dair bir vakanın genel (Havva’nın Âdemden yaratıldığı meşhur bilgisi gibi özel değil) ifadesidir.
- 61
Kötüler her yerde olduğu gibi (179.ayet) iyiler de her toplumda az da olsa bulunur.
- 62
Vakti, sadece olay gerçekleştiği zaman bilinmiş olur. (Tabatabai)
- 63
Kur’an insan davranışlarını tahlil ederken özel durumlara has örneklerden de yararlanır (burada kısır eşler) Dalgalara yakalanmış geminin yolcuları benzer bir örnektir (Bk. Lokman:32)
“İnsanların başına bir sıkıntı gelince, Rablerine yönelerek O’na yalvarırlar. Sonra, tarafından bir rahmet tattırınca da, onlardan bir kısmı Rablerine şirk koşarlar (Rum:33)”
- 64
190-199 ayetler arası müşrikler ve putları/putlaştırdıkları arasındaki ilişki ele alınmıştır. 193 ve 198. Ayetlerde “Onlar” zamiri ile müşrikler mi kastediliyor yoksa onların şirk koştuğu putlar mı? İki duruma göre de mana verilmiştir. “onlar” zamiri ile kastedilenin putlar olması durumunda muhatap müşriklerdir: “(Ey müşrikler zor zamanlarınızda size) yol göstermeleri için putlara yalvarsanız size karşılık veremezler (sorunlarınıza çare üretemezler)… Aynı zamir müşrikleri kastediyorsa muhatap müminlerdir. Cümlenin kuruluşu tarzı her iki durumun anlaşılması için tercih edilmiş olmalıdır.
- 65
İnsan genelde putunu kendine benzer olarak tasarlamıştır. Putun uzvu olabilir ama onları kullanamaz.
- 66
“Sanki duvara konuşuyormuş gibi olursun”
- 67
“Kullar” (‘ibâd). Yani, Allah’ın iradesine boyun eğen yaratıklar. Bu tabir hem yaşayan ya da ölmüş bulunan azîzlere, kutsallık yakıştırılan kişilere, hem de put, idol, fetiş gibi, kutsal bilinen varlık ve kişileri temsîlen yapılmış her türlü sembolik ve tasvirî şeylere işaret için kullanılmaktadır. (M. Esed)