6Enam Suresi
165 ayet · 71 açıklama
Bismillâhirrahmânirrahîm
Hamd, gökleri ve yeri yaratan, karanlıkları ve aydınlığı var eden Allah’ın hakkıdır. Sonra da kafirler [putlarını] Rabb’leriyle denk sayıyorlar.
Sizi balçıktan yaratan ve sonra sizin için bir ömür süresi belirleyen O’dur. Bir de O’nun katında zamanı belli olan bir ecel [dünyanın ömrü] vardır. Sonra da siz [bu konuyu hala] şüpheyle karşılıyorsunuz.
O göklerde ve yerde olanların [tek ilahı olan] Allah’tır ki hem gizlinizi (niyetinizi) hem alenen yaptıklarınızı hem de müktesebatınızı (yaptıklarınızla neyi hak ettiğinizi) bilir.
Onlara Rab’lerinin âyetlerinden hiçbir âyet gelmez ki, ondan yüz çevirmesinler.
Kendilerine hak geldiğinde, onu yalanlamışlardı. Fakat onlar ne ile alay ettiklerini yakında anlayacaklar.
Kendilerinden önce nice karn1 (dönem halkını) imha ettiğimizi görmüyorlar mı? Biz onlara, size vermediğimiz nice imkânları vermiş, gökten üstlerine bol yağmur yagdırmış, ayaklarının altından da ırmaklar akıtmıştık. Fakat günahlarından ötürü onları imha ettik ve onların yerine başka bir dönem inşa ettik.
Eğer sana kâğıda yazılmış bir kitap indirmiş olsaydık ve onu elleriyle tutsalardı, yine de o kafirler: “Bu, aşikar bir sihir başka bir şey değil”diyeceklerdi.
“Ona [eşlik eden] bir melek indirilmesi gerekmez miydi?” dediler. Eğer biz bir melek gönderseydik, elbette işleri bitmiş olur2 artık gözlerini açacak zamanları bile olmazdı.3
Meleklerden bir peygamber gönderseydik bile onu bir adam şeklinde4 gönderirdik de şu anda düştükleri şüpheye5 yine düşerlerdi.
Senden önceki resullerle de alay edilmişti. Ama alay ettikleri şey kendi felaketlerini hazırladı.
De ki: Gezin yeryüzünü de görün inkar edenlerin sonları ne olmuş.
Sor onlara: “Göklerde ve yerde olanlar kimin? De ki: Allah’ındır. O merhametli olmayı kendine ilke edinmiştir. Yemin olsun ki geleceği şüphesiz olan kıyamet günü sizi bir araya toplayacaktır. Ne var ki Kendilerine yazık edenler [buna] iman etmezler.
Keza Gece ve gündüzün bagrında meskun şey de O’nundur. O Semidir, Alimdir.
De ki: “Göklerin ve yerin işleyiş yasasını koyan, [yasanın tek istisnası olarak] beslediği hâlde beslenme ihtiyacı olmayan Allah’tan başka birini mi dost edineyim? De ki: müslümaların önde geleni olmam ve müşriklerden biri olmamam emredildi.
De ki: Ben, Rabbime isyan edersem büyük günün azabından korkarım.
O gün azaptan kim muaf tutulursa, muhakkak ki Allah ona merhamet etmiştir. Kesin bir başarı işte budur.
Allah sanin başına bir bela saracak olsa onu kimse savuşturamaz. Fakat sana bir iyilik yapmak istese [kimse ona engel olamaz çünkü] O herşeyi yapacak güçtedir.
O, kullarının üzerinde her türlü yetkiye sahiptir. O, Hakimdir, Habîrdir6
Sor onlara: “Hangi şeyin şahitliği en büyük şahitliktir?” De ki: “Allah benimle sizin aranızda şahittir. Bu Kur’ân bana vahyolundu ki, sizi ve ulaştığı herkesi uyarayım. Siz gerçekten Allah’ın yanında başka ilâhların bulunduğuna şahitlik eder misiniz?” De ki: Ben buna şahitlik etmem. Yine de ki: O ancak bir tek ilahtır. Allah’ın ortağı saydığınız şeylerle benim hiçbir ilgim yoktur.
Kendilerine kitap verdiklerimiz, onu7 kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Ne var ki kendilerine yazık edenler işte onlar iman etmezler.
Yanlış inançlarını Allah’a iftira edenden veya O’nun âyetlerini yalan sayandan daha zalim kimdir? Şüphe yok ki zalimler felah bulamayacaktır.
O gün hepsini mahşere toplayacağız. Sonra da müşriklere soracağız: “[söyleyin bakalım] ilahlık yakıştırdıklarınız şimdi neredeler? “
Sonunda “Rabbimiz vallahi biz müşrik değildik” fitnesine sığınmaktan başka ellerinden bir şey gelmeyecek.
Gör işte kendilerini nasıl kandırmışlar. Ve uydurdukları tanrılar nasılda ortalarda görünmez oldu.
Aralarında [açığını aramak için] seni dinleyen bir kesim var. Fakat anlamalarına engel olmak için kalplerini katılılaştırdık, kulaklarına da ağırlık koyduk. Onlar bütün mucizeleri görseler de yine inanmazlar. Hatta o kafirler yanına sırf tartışmak için geldiklerinde: “Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir” derler.
Hem ona (kurana) engel olurlar hem ondan uzak dururlar. Böyle yapmakla aslında kendi felaketlerini hazırlamış oluyorlar ama farkında değiller.
Cehennemle gözgöze8 geldikleri o anda: “Keşke tekrar dünyaya dönebilsek de Rabbimizin ayetlerini reddetmesek ve iman edenlerden biri olabilsek” dedikleri o anı bir görebilseydin.
Asla (dediklerini yapacak değildirler) daha önce (dünyadayken) dile getirmedikleri hakikat ortaya çıktığı için [böyle konuşuyorlar] Dünyaya dönecek olsalar bile kendilerine yasaklanan şeyleri kesinlikle yine yaparlardı. Çünkü onlar tastamam yalancıdırlar.
Onlar, “Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdan ibarettir, bir daha da dirilecek değiliz” derlerdi.
Rab’lerinin huzuruna çıkarıldıkları vakit onların hallerini bir görsen! Soracak: “peki, şimdi bu (dirilişiniz de) mi gerçek değil?” Onlar, “Evet, Rabbimize yemin olsun ki, gerçekmiş” diyecekler. Öyleyse kafirliğiniz yüzünden tadın azabı!”
Allah’ın karşısına çıkmayı hesaba katmayanlar hüsrana uğramıştır saat9 aniden, gelip çattığında, sırtlarında ki günah yükleriyle “yazıklar olsun bize çok ileri gitmiştik” derler. Dikkat edin ne fena bir yük taşıyorlar.
Dünya hayatı oyun ve oyalanmadan ibarettir. Ahiret yurdu10 ise takva sahibi olanlar için daha hayırlıdır. Hala aklınız başınıza gelmeyecek mi?
Söylediklerinin seni üzdüğünü pekâlâ biliyoruz Ne vaki onlar seni yalanlamış olmuyorlar aslında Allah’ın ayetlerini hem de bile bile yalanlamış oluyorlar.
Senden önce de peygamberler yalanlanmıştı. Yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine sabrettiler. Nihayet onlara yardımımız yetişti. Allah’ın kelimelerini (vaadini) değiştirebilecek kimse yoktur. Nitekim peygamberlerin haberinden bir kısmı sana gelmiştir.
“Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geliyor, senin de gücün yetiyorsa yerin dibine doğru bir tünel kaz veya göklere çıkacak bir merdiven yap da onlara bir mucize getir. Allah dileseydi elbette onların hepsini doğru yola getirirdi. Öyleyse sakın cahillerden olma.
Ancak (yürekten) kulak verenler bu davete icabet eder. Ve fakat Ölmüş olanları ancak11 Allah diriltir. Nihayet O’nun huzuruna çıkarılacaktırlar.
“Ona rabbinden bir mucize indirilseydi ya!” dediler. De ki: Şüphesiz Allah mucize indirmeye kadirdir. Fakat onların çoğu [bu durumda işin nereye varacağını] bilmezler.12
Yerin üstünde hareket eden ve havada iki kanadıyla uçan ne varsa hepsi sizin gibi bir ümmettir. Kitapta hiçbir şeyi eksik bırakmadık.13 Nihayet (hepsi) toplanıp rablerinin huzuruna getirilecektir.
Ayetlerimizi yalanlayanlar karanlıklar içinde kalmış sağır ve dilsizlerdir. Allah dilediğini yoldan çıkarır dilediğini de doğru yola ulaştırır.
Allah’ın azabının yahut saatin geldiği [felaket] anlarını gözünüzün önüne bir getirin bakalım. Doğrusunu itiraf edecek olursanız öyle bir zamanda Allah’tan başkasına mı yalvarırsınız?14
Hayır. Yalnız Allah’a yalvarırsınız. O da kaldırılması için yalvardığınız felaketi dilerse kaldırır ve siz o an ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz.
Doğrusu biz, senden önceki ümmetlere de resuller gönderdik ve onları yalvarsınlar diye şiddetli darlık ve zorluklara maruz bıraktık.
Bari kendilerine baskınımız geldiği zaman yakarsalardı. Ne var ki kalpleri taş kesildi ve şeytan da onlara yaptıklarını süslü gösterdi.
Uyarıları duymazdan geldiklerinde bütün kapıları açtık.15 Ne zaman ki verilenler sayesinde rahatlığa kavuştular onları aniden yakaladık. O zaman bütün ümitlerini yitirdiler.
Böylece zalimler güruhunun kökü kurudu. Âlemlerin Rabbi Allah’a şükürler olsun.
De ki: “Bir düşünün bakalım Allah, kulaklarınızı sağır gözlerinizi kör etse kalplerinizi de mühürlese16 Allah’tan başka onları size geri verecek bir ilah var mı?” İşte bak ayetlerimizi nasıl da açıklıyoruz. Sonra yine de diretiyorsunuz.
De ki: “Düşünün bakalım, Allah’ın azabı size beklenmedik bir anda veya göz göre göre gelse, zalimler güruhundan başkası mı helâk edilecek?
Biz peygamberleri ancak müjdeciler ve uyarıcılar olarak gönderiyoruz. Kim iman eder ve salih amellerde bulunursa onlara korku yoktur, onlar üzüntü de çekmeyeceklerdir.
Ayetlerimizi yalanlayanlara gelince Onlar günahları yüzünden azaba mahkûm edileceklerdir.
De ki: “Ben size, Allah’ın hazineleri yanımdadır, demiyorum. Gaybı da bilmem. Ben meleğim de demiyorum. Ben sadece bana vahyedilene tabi oluyorum. Yine De ki: “kör ile gören bir olur mu? Hiç mi düşünemiyorsunuz?
Rablerinin huzurunda toplanacakları günün korkusunu taşıyanları bu Kur’an’la uyar. Onların Allah’tan başka ne dostları ne de şefaatçileri olmayacaktır. Böylece daha dikkatli davranırlar.
Rablerinin rızasını umarak sabah akşam, Ona dua edenleri kovma. Onların hesabından dolayı sen sorumlu tutulmayacaksın senin hesabından dolayı da onlar sorumlu tutulmayacaklar.17 Öyleyse onları kovmaya kalkarsan zalimlerden olursun.
İşte bu şekilde insanların bir sınıfını diğer sınıfına karşı imtihan vesilesi yaptık.[Bakalım bir sınıf diğerine] “Allah, aramızdan şu adamları mı lütfuna layık gördü?” diyecekler mi. [Oysa] Kimlerin şükredenlerden olduğunu en iyi bilen Allah değil midir?
Âdetlerimize iman edenler sana geldiklerinde, onlara de ki: “Selâm size! Rabbiniz rahmeti kendisi için ilke edinmiştir. Gerçek şu ki, sizden kim bir cahillik ederek kötülük yapar, sonra da tövbe edip kendini ıslah ederse, [bilsin ki] O, Gafurdur, Rahimdir.
Suçluların tuttuğu yolun (küfür bahanelerinin) ortaya konmasını sağlamak için ayetlerimizi işte böyle açıklıyoruz.
De ki: “Sizin, Allah’tan başka ibadet ettiklerinize kul olmam bana kesinlikle yasaklandı. De ki: Ben sizin arzularınıza uyacak değilim. Zira o durumda yoldan çıkmış biri olurum ve hidayet yolunu tutanlardan biri olamam.
De ki: “Şüphesiz ben, Rabbimden (gelen) kesin bir belge üzereyim. Siz ise onu kabule yanaşmadınız. Sizin (hadi getir de görelim diye) acele istediğiniz azap benim elimde değildir. Bu konuda karar yalnızca Allah’ındır. Zira O, hakkı anlatır.18 Ve O (haklı ve haksız tarafı) ayırmayı19 en doğru şekilde yapacaktır.
De ki: “Acele istediğiniz şey(azap) benim elimde olsaydı, aramızdaki mesele çoktan bitmiş olurdu. Zalimlerin kimler olduğunu en iyi Allah bilir.
Gayb’ın anahtarları O’nun yanındadır. O’ndan başka hiç kimse gaybı bilmez. O, karada ve denizde ne varsa hepsini bilir. O’nun bilgisi dışında bir yaprak bile düşmez. Toprağın derinliklerinde bir tohum (hâsılı) yaş, kuru hiçbir şey yoktur ki, apaçık bir Kitapta yazılı olmasın.
Geceleri sizi vefat ettiren ve gündüzleri ise neler işlediğinizi bilen O’dur. Sonrasında belirlenmiş bir zamana kadar [gece sizi vefat ettirmeyi] gündüzleri ise diriltmeyi sürdürür. Nihayet dönüşünüz O’nadır. O yapmakta olduklarınızı size haber verecektir.
O, kullarının üstünde mutlak hâkimidir.[Şöyle ki] Üzerinize hafaza (Sizi takip eden görevli melekler) atamıştır. Nihayet birinizin ölüm vakti geldiğinde görevlendirdiklerimiz onun canını alırlar. Onlar vazifelerinde hata yapmazlar.20
Sonra gerçek sahipleri olan Allah’ın huzurunda bir araya getirilirler. Dikkat edin, hüküm (karar verme hakkı) yalnız O’nundur ve hesabı en seri yapan O’dur.
De ki: “Bizi kurtarırsa şükreden biri olacağız, diye acizliğinizi itirafla ve içten içe O’na yalvardığınızda,21 karanın ve denizin görünmez tehlikelerinden sizi kim kurtarıyor?”
De ki: “Sizi ondan ve bütün sıkıntılardan Allah kurtarır. Sonra da siz yine O’na şirk koşarsınız.”22
De ki: “O, size üstünüzden yahut ayaklarınızın altından bir azap göndermeye, ya da sizi partilere bölüp birbirinize düşürerek bir kısmınızın diğer kısmınıza şiddet uygulamasını sağlamaya kadirdir.” Bak işte ayetleri nasıl da açıklıyoruz. Belki anlarlar23
Kur’an hak olduğu halde kavmin onu yalanladı. De ki: Ben sizin yüzünüzden sorumlu tutulacak değilim.
Her haberin24 gerçekleşeceği bir zaman vardır. Yakında göreceksiniz.
Ayetlerimiz hakkında münasebetsiz konuşmalara dalanlara rastladığın zaman başka bir konuya geçinceye kadar onların meclisinden uzak dur. Şayet şeytan sana bunu unutturursa hatırladıktan sonra bari o zalimler güruhu ile birlikte oturma
Her ne kadar takva sahipleri, onların yaptıkları bu münasebetsizlik yüzünden sorumlu tutulmasalar da [Bu protesto] daha dikkatli davranmaları hususunda onlara bir ihtar olur.
Dünya hayatının cazibesine kapılıp dinlerini oyun ve eğlence yerine koyanları25 kendi hallerine bırak. Sen sadece “Hiç kimse kazandığı yüzünden azap görmesin” umuduna bağlanıp Allah’tan başka hiçbir dost ve şefaatçi bulunmadığını Kur’an’a dayanarak hatırlat. O kimseler azaptan kurtulmak için varını yoğunu fidye olarak verseler yine de kabul edilmeyecektir. İşte onlar kendi amelleri yüzünden mahvolmuş kimselerdir. Onlara kaynar bir içecek ve elem dolu bir azap vardır.
De ki: “Allah’ı bırakıp bize ne fayda ne de zarar verme gücü olmayan putlara mı yalvaralım? Allah bizi doğru yola ilettikten sonra topuklarımızın üzerinde geri(şirke) mi dönelim? Arkadaşları tarafından “Bize katıl!” diye doğru yola davet edilmiş olmasına rağmen şeytanların ayartmasına kanıp boşluğa düşmüş şaşkın (dünya zevklerinin peşinde koşan) biri gibi mi olalım?” De ki: “Doğru yol Allah’ın gösterdiği yoldur ve bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi.”
Namazı ifa edin ve takvaya sarılın. Nihayet O’nun huzurunda toplanacaksınız.
Gökleri ve yeri hak ile yaratan O’dur. “Ol!” dediği gün o şey anında olur. Sözü haktır. Sur’a üfleneceği gün de, mülk (karar yetkisi) O’nundur. Görünmeyeni de görüneni de bilir. Ve o Hakim’dir, Habir’dir.
Bir zamanlar İbrahim, babası Azer’e, “Putları tanrı olarak mı kabul ediyorsun? Ben seni ve kavmini kesin bir sapıklık içinde görüyorum” demişti.
İşte bunun gibi26 İbrahim’e göklerin ve yerin egemen düzenini gösteriyorduk ki tam olarak ikna olsun.27
Gecenin karanlığı çökünce bir yıldız gördü. “İşte benim Rabbim” dedi. Yıldızın ışığı görünmez olunca da “Ben batanları sevmem” dedi.
Ayı doğarken görünce, “Rabbim budur” dedi. O da batınca, “Rabbim bana doğru yolu göstermemiş olsaydı kesinlikle yolunu şaşıranlardan biri olurdum” dedi.
Nihayet doğmakta olan güneşi gördü: “Rabbim budur, zira bu daha büyük.” dedi. O da batınca dedi ki: “Ey kavmim, ben sizin şirk koştuğunuz (bu) şeylerden uzağım!”28
Ben yüzümü bir Hanif29 olarak yerin ve göğün fıtratını (davranış yasalarını) belirleyen [Tanrı olan Allah’a] dönüyorum. Ben müşriklerden biri değilim.
Bunun üzerine kavmi onunla tartışmaya girişti. İbrahim dedi ki: “Beni doğru yola ulaştıran Allah hakkında benimle tartışıyorsunuz öyle mi? Ben sizin şirk koştuğunuz şeylerden korkmuyorum. Rabbim istemedikçe [beni tehdit ettiğiniz] hiçbir şey gerçekleşmez.30 Çünkü Rabbimin ilmi sınırsızdır. Hiç anlamıyor musunuz?
“Allah’ın hakkında hiçbir delil indirmediği31 şeyleri Onun ortağı saymaktan siz korkmuyorsunuz da sizin ortak saydığınız şeylerden ben niye korkayım? Eğer biliyorsanız (ilmi bir dayanağınız varsa) söyleyin bakalım: “Bu iki taraftan hangisi (müminler mi müşrikler mi) güvende olmayı hak ediyor?”
İman edip imanlarına zulüm bulaştırmayanlar (şirk ile kirletmeyenler) yok mu, güvende olma onların hakkıdır ve doğru yolu bulanlar da işte onlardır.
İşte kavmine karşı İbrahim’e verdiğimiz delillerimiz32 bunlardı. Biz dilediğimiz kimsenin33 derecesini34 yükseltiriz. Çünkü Rabbin Hâkimdir Âlimdir.
Biz ona İshâk’ı ve Ya’kub’u ihsân ettik. Her birini hidâyete erdirdik. Daha önce de Nûh’u ve onun zürriyetinden Da’vûd’u, Süleymân’ı, Eyyûb’ü, Yûsuf’u, Mûsâ’yı ve Hârûn’u hidâyete erdirmiştik. Biz Muhsinleri böyle ödüllendiririz.
Ve Zekeriyya, Yahya, İsa ve İlyas…Hepsi salih kimselerdi.
Ve İsmail, Elyesa, Yûnus ve Lût...Hepsini insanlık aleminin en üstün şahısları yapmıştık.
Onların atalarından, çocuklarından ve kardeşlerinden bazılarını da seçtik ve doğru yola yönlendirdik.
İşte bu yol Allah’ın hidayet yoludur ki dilediğini o yola yönlendirir. Eğer onlar da şirk koşmuş olsalardı, tüm çabaları mutlaka boşa gitmiş olacaktı.
Onlar kendilerine kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer onlar (Mekke halkı)) bu hakikatleri inkâr ederse, [önceki dönemlerde yaptığımız gibi] inkâr etmeyecek başka bir toplumu [bu göreve] memur ederiz.35
İşte, (İsimlerini andığımız) o peygamberler, Allah’ın doğru yola ilettiği kimselerdir. Sen de onların tuttuğu yolu takip et. [Onların dediği gibi] De ki: “Bu tebliğime karşılık sizden bir ücret istemiyorum. Bu (Kitap), bütün insanlık için sadece bir uyarıdan ibarettir.”
Allah’ın kadrini (kullarıyla nasıl bir ilişki içinde olduğunu) doğru değerlendiremediler ve “Allah, hiç kimseye hiçbir şey(vahiy) indirmedi” dediler. De ki: “Mûsâ’nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği kitabı kim indirdi peki? Siz onu [elinizle] kâğıtlara yazıp [tasnif ederek istediğinizi] açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz. Sizin de, atalarınızın da bilmediğiniz şeyler size [vahiy yoluyla] öğretilmiştir.” Sen, “Onu indiren Allah’tır” de sonra da bırak onlar bataklıkta oynayıp dursunlar.36
Bu kitap kendinden önce indirilmiş kitapları tasdik eden, Anakent (Mekke) ve çevresinden (dünyaya yayılan tüm insanları) uyarman için indirdiğimiz mübarek bir kitaptır. Ahiret gününe inananlar ona da inanırlar ve namazlarının gereklerini yerine getirirler.
Uydurduğu yalanı Allah’a dayandıran, yahut kendisine hiçbir şey vahyedilmemişken: “bana da vahyedildi” diyen ve “Allah’ın indirdiği gibi ben de bir kitap getirebilirim” iddiasında bulunandan daha zalim kim olabilir? O zalimler, can çekişirken melekler onlara ellerini uzatmış olarak: “Haydi verin canlarınızı, Allah hakkında gerçek olmayanı söylemenizden ve O’nun ayetlerine karşı kibirlenmenizden dolayı bugün onur kırıcı bir azapla cezalandırılacaksınız” dediklerinde onların halini bir görsen!
“İşte, sahip olduğunuz bütün unvanları arkanızda bırakarak sizi ilk yarattığımda olduğu gibi yalın olarak huzuruma geldiniz Allah’ın ortakları sandığınız şefaatçileriniz yanınızda görünmüyor. Belli ki aranızdaki bütün bağlar kopmuş ve sizi yüzüstü bırakıp gitmişler.
Allah tohumu ve çekirdeği çatlatarak onlara varlık âlemine çıkış yolunu37 gösterendir. O, ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarır. İşte Allah budur. Hala nasıl [fıtratınıza] iftira ediyorsunuz?38
Sabahı da yarıp [gündüzü] çıkarır. O, geceyi dinlenme zamanı, güneş ve ay [hareketlerini] vakitlerin tayini için birer hesap ölçüsü yapmıştır. İşte bu Aziz ve Âlim olanın takdiridir.
O, kara ve denizin bilinmezliklerinde yolunuzu bulasınız diye sizin için yıldızları yaratmıştır. İlim öğrenmek isteyen bir toplum için belgeleri işte böyle açıklıyoruz.
Sizi bir tek nefisten inşa eden O’dur. Sonra sizin için bir ikamet yeri, bir de uğrak yeri tayin edilmiştir. Biz belgelerimizi, kavramak isteyen bir toplum için böyle açıklıyoruz.
Gökten yağmur yağdıran O’dur. Biz onunla her türlü bitkiyi çıkarıp yeşillik meydana getiririz. Yeşil bitkilerden, üst üste binmiş ekin taneleri, hurma ağacından salkımlar, üzüm bahçeleri, zeytin ve nar çıkarırız. Birbirine benzeyen ve benzemeyenler… Bir çağla haline bir de olgunlaştığı zaman meyvesine bakın! Hiç kuşkusuz bütün bunlarda iman etmek isteyen bir topluluk için belgeler vardır.
Cinleri Allah’a ortak koştular. Oysa onları da Allah yaratmıştı. Yine İlmi dayanakları olmadığı halde O’na oğullar ve kızlar isnat ettiler. O onların bu vasıflandırmalarının üstündedir ve yücedir.
Göklerin ve yerin yoktan icat edeni O’dur. Eşi yoktur ki çocuğu nasıl olabilir? O her şeyi yaratmıştır39 ve O her şeyi bilir.
İşte sizin rabbiniz olan Allah. O’ndan başka tanrı yoktur. O her şeyin yaratıcısıdır. Öyleyse O’na kulluk edin. Çünkü O her şeye vekildir. (yönetimi onun elindedir)
Basiretler (İnsan havsalası) O’nu idrak edemez ama O, insanların havsalasını idrak/ nüfuz eder. Çünkü O Latif’dir, Habir’dir.
Rabb’inizden size basiretler (gönül gözünüze hitap eden kanıtlar) gelmiştir. Kim gerçeği görürse kendi lehine kim de görmek istemezse40 kendi aleyhinedir.[Tercih size kalmış] zaten ben sizin başınızda bekleyecek değilim.
İşte böyle biz, kanıtların ayrıntısına giriyoruz ki (inkâr etmek isteyenler)“Sen bunu başkasından ders alıp ezberlemişsin!”41 desinler. İlmi esas alan toplumlar açısından ise hakikat açığa çıksın42
Sen, Rabbinden sana vahiy olana tabi ol! O’ndan başka ilah yoktur. Ve müşriklerden uzak dur.
Eğer Allah dileseydi, (tercihlerinde serbest bırakmasaydı) onlar şirk koşmazlardı. Seni onların bekçisi yapmadık. Ve sen onların [şirk koşması] yüzünden sorumlu tutulacak değilsin.
Onların Allah’tan başka yalvardığı tanrılara hakaret etmeyin ki, onlar da bir cahillik edip öfkeyle Allah’a hakaret etmesinler. Bu böyledir. Biz her ümmete yaptıklarını cazip gösterdik.43 Sonuç itibariyle dönüşleri Rablerinedir. O da yaptıkları işlerin aslını (yanlışını/doğrusunu) kendilerine bildirecektir.
Onlar, kendilerine bir mucize gösterilecek olursa iman edeceklerine dair var güçleriyle Allah’ı şahit tuttular. De ki: “Mucize gösterme işi Allah’ın elindedir.” Kaldı ki mucize gösterilmiş olsa bile inanmayacaklarının farkında değil misiniz?
Biz onların gönüllerini ve basiretlerini tersyüz ederiz de [Samimi olmadıkları için bir bahaneye sarılarak] en başta inanmadıkları gibi [mucizenin ardından] yine de inanmazlar. Böyle bir durumda onlarıyla isyanlarıyla baş başa bırakırız.
Eğer onlara (istediklerini yerine getirip) melekleri indirseydik ve ölüler kendileriyle konuşsaydı yine istedikleri her mucizeyi önlerine serseydik Allah dilemedikçe yine de inanamazlardı. Lakin çoğu cahildirler (bunu anlayacak durumda değildirler.)
Biz, (sana olduğu gibi) her peygambere insanlar ve cinlerden (gizli- açık) şeytanları düşman yaptık. Onlardan bir kısmı diğerine içi boş ama yaldızlı birtakım sözler telkin ederler. Eğer Rabbin dileseydi bunu da yapamazlardı. Onların iftiralarına (asılsız iddialarına) cevap vermeye uğraşma.
Bunun (yaldızlı sözler telkin etmelerinin) diğer bir sebebi de Ahirete inanmayanlar şeytanların o sözlerine hayranlık duyarak mutlu olsunlar ve işledikleri günahlarına devam etsinler diyedir.
“O, size Kitap’ı bütün ayrıntılarıyla birlikte indirmişken, (Onun karar merci olması yetmezmiş gibi) Allah’tan başka bir hakem mi44 arayayım?” Kendilerine Kitap verdiklerimiz (e gelince) onlar bilirler ki bu kitap Rabb’inden hak (hikmete uygun) olarak indirilmiştir.[Ey insanlar bu konuda] sakın şüpheye düşenlerden olmayın.
Rabbinin kelimesi(vaadi45 doğruluk ve adalet (yerindelik) açısından tamamlanmıştır. O’nun vaadinin gerçekleşmesi engellenemez. Çünkü O Semi’dir, Âlim’dir.
Yeryüzündeki insanların çoğunluğuna uyarsan seni Allah yolundan çıkarırlar. Onlar sadece zan ile hareket ederler (Tahmin yürütürler) ve onlar sadece saçmalarlar.
Muhakkak ki senin Rabbin yolundan sapanların kim olduğunu çok iyi bilir. Doğru yolda olanların kim olduğunu da çok iyi bilir.
Şu halde O’nun ayetlerine inanıyorsanız, sadece üzerine Allah’ın adı anılarak kesilmiş olan hayvanların etinden yiyin.
Zorunlu durumlar dışında size neleri haram kıldığını tek tek açıklamışken,46 üzerine Allah’ın adı anılarak kesilen hayvanın etini neden yemeyesiniz ki? Gerçekten birçokları nefislerinin arzularına uyarak ilmi dayanakları olmadığı halde insanları [şu haram bu helal diyerek] yoldan çıkarıyorlar.47 Şüphesiz Rabbin, haddi aşanları çok iyi bilir.
Günahın açığından da gizlisinden de uzak durun. Zira günah işleyenler yaptıklarının karşılığını yakında görecekler.
Üzerlerine Allah’ın ismi anılmayan hayvanların etini yemeyin. Çünkü onu yemek, büyük bir günahtır. Gerçekten şeytanlar, yoldaşlarına sizinle mücadele etmelerini telkin ederler. Eğer onlara tabi olursanız kesinlikle [onlar gibi] müşrik olur çıkarsınız.
[Bir nevi] Ölü iken hayat bahşettiğimiz ve kendisine, insanlar arasında yürüyeceği bir nur(iman) verdiğimiz kimsenin durumu, karanlıklar içinde kalan ve ondan çıkamayan (kâfir) kimsenin durumu gibi olur mu? Yaptıkları işler kâfirlere güzel görünür.
Bu beldede olduğu gibi biz, her beldede günahkârların elebaşlarına,48 entrikalar çevirme fırsatı tanırız. Onlar aslında kendi kuyularını kazarlar ama bunu bile fark edecek durumda değildirler.
Onlara bir ayet (ilahi mesaj veya mucize) geldiği zaman: “Allah’ın peygamberlerine verilenlerin benzeri, bize de verilmedikçe asla iman etmeyiz” derler. Allah, risaletini nereye koyacağını (kime ve hangi kabileye vereceğini) çok en iyi bilir. Suçlular uydurdukları bu sahte bahaneler yüzünden, Allah katından (bu kibirlerine karşı bir ceza olarak) onları küçük düşüren ve ağır bir azaba mahkûm edileceklerdir.
Allah, kimi doğruya iletmek isterse, onun göğsünü İslâm’a açar49. Kimi de yoldan çıkarmak isterse, onun göğsünü göğe yükselen biriymiş gibi sıkıp daraltır.50 Allah iman etmeyenle işte böyle pisliğe terk eder.
Rabbinin dosdoğru yolu (yürürlükteki yasası51 budur. Biz ayetlerimizi, düşünen bir toplum için ayrıntılı olarak ortaya koymaktayız.
Rab’leri katındaki selâm yurdu (cennet)onlarındır. Yaptıkları güzel işler sebebiyle Allah onları kayırmıştır.
Onların hepsini bir araya topladığı gün geldiğinde [denilir ki]: “Ey cinler aşireti!52 Siz insanlarla çok uğraşıyordunuz” Onların insanlar arasındaki yoldaşları ise: “Ey rabbimiz! Biz birbirimizden yararlanıyorduk53 nihayet bize verdiğin sürenin sonuna geldik” Allah der ki: “Allah’ın dilemesi hariç mekânınız ateştir. Orada ilelebet kalacaksınız. Zira Rabbin Hâkimdir Âlimdir.
“Ey cinler ve insanlar aşireti! İçinizden ayetlerimi nakleden56 ve böyle bir günle karşılaşacağınıza dair sizi uyaran peygamberler gelmedi mi?” derler ki: “Kendi aleyhimize şâhitlik ederiz ki geldi.” Dünya hayatının onları aldatmıştı. Kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine işte böyle şâhitlik ederler.
İşte böyle bir yöre halkı (resuller gönderilerek) uyarılmadığı sürece Rabbin o yöreyi haksız bir şekilde helak etmez.
Herkes yaptığı amellerin derecesine göre57 muamelesini görür. Rabbin onların yaptıklarından gafil değildir.
Rabbinin hiçbir şeye ihtiyacı yoktur.[Sizden bir şey istemediği gibi kullarına karşı da çok] Merhametlidir. Dilerse sizi tasfiye eder ve sizden sonra dilediğini [size] halef yapar. Başka bir kavmin zürriyetinden [olan] sizi [öncekilerin yerine] yerleştirdiği [ve sizi onların halefi yaptığı] gibi58]
Size vaat edilen [gün] mutlaka gelecektir ve sizin bunu engelleyecek gücünüz yoktur.
De ki: “Ey kavmim! Elinizden geleni yapın; ben de (görevimi) yapacağım. Son kazananın kim olduğunu yakında göreceksiniz. Çünkü zalimler başaramazlar.”
Allah’ın saçıp türettiği ekinlerden ve hayvanlardan paylar ayırıyorlar ve akıllarınca, “Bu Allah’ın payı şu da bizim ortak koştuğumuz (putlarımız) payı” diyorlardı. Putlar için tahsis ettiklerini Allah için tahsis ettiklerine aktarmazlardı ama Allah için tahsis ettiklerinden putların payına aktarırlardı.[Bu tahsisat] Ne saçma bir karardı.
Aynı şekilde ilah gibi taptıkları (dinden geçinen şeytani) liderler çoğu müşrike kendi evlatlarını (batıl gerekçelerle) öldürmeyi süslü (makul ve gerekli) gösterdi. Böylece hem onların hayatlarını mahvettiler hem de dinlerini bozup içinden çıkılmaz hale getirdiler.59 Allah dileseydi (seçme hakkı vermiş olmasaydı) bunu yapamazlardı. Öyleyse onları sığındıkları gerekçeleriyle baş başa bırak. (Saçma izahlarına cevap vermeye tenezzül etme)
(Başka bir iddia olarak) dediler ki: “Bunlar yenilmesi haram olan hayvanlar ve mahsullerdir. Onları bizim uygun gördüğümüz kimseler dışında kimse yiyemez. (Şunlar da) binilmesi haram olan hayvanlardır. Bir kısım hayvanlar da vardır ki keserken üzerlerine Allah’ın adını anmazlar. (Bu batıl kuralları da) Allah’a dayandırırlar. Allah Onları bu iftiraları yüzünden cezalandıracaktır.
“Bir de (şöyle) dediler: “Şu şu hayvanların karınlarında bulunanlar (canlı doğarsa) sadece erkeklerimiz yiyebilir eşlerimize haramdır. Fakat ölü (doğar)sa onlar da yiyebilir. Allah, onların bu batıl nitelemelerine karşılık cezalarını verecektir.
İlmi bir dayanakları olmadığı halde sırf ahmaklıkları sebebiyle çocuklarını öldürenler ve Allah’ın kendilerine verdiği rızkı –üstelik Allah’a iftira ederek- haram sayanlar, fena halde kaybetmiştir. Şüphesiz onlar dalalete batmış kimseler olup doğru yolu bulamamışlardır.6061
İnsan eliyle yahut kendiliğinden yetişen üzüm bahçelerini de meyveleri çeşit çeşit olan hurmaları da ekinleri, zeytini ve narı da birbirine benzeyen (aynı cinsten fakat) birbirinden (rengi kokusu tadı) farklı özellikte O tasarlamıştır. Bunlar meyve verince meyvelerinden yiyin. Hasat günü de (yoksulun) hakkını verin ve israf etmeyin.62 Çünkü O, israf edenleri sevmez.
Yük taşıyan (büyük baş) hayvanları da tüyünden döşek yapılan (küçük baş) hayvanları da yaratan O’dur. Allah’ın size verdiği rızıktan yiyin fakat şeytanın peşine takılmayın63. Çünkü o sizin aşikâr bir düşmanınınızdır.
(Sor bakalım o müşriklere): Erkekli dişili sekiz hayvan64… Koyun cinsinden bir çift ve keçilerden bir çift “O, bunların, erkeklerini mi, dişilerini mi, yoksa dişilerin rahimlerinde bulunan yavrularını mı haram kıldı? De ki: “Eğer iddialarınız doğru olduğuna inanıyorsanız bana bunu ilmî olarak açıklayın.”
Yine deve cinsinden bir çift, sığırdan bir çift… De ki: “O, bunların, erkeklerini mi, dişilerini mi, yoksa dişilerin rahimlerinde bulunan yavrularını mı haram kıldı? Peki, Allah bunları haram kılarken siz onun yanında mıydınız? “Hiçbir ilmi dayanağı olmadan insanları yoldan çıkarmak amacıyla, kendi uydurdukları yalanı Allah’a isnat edenden daha zalim kim vardır. Allah zalim bir topluma hidayet etmez.
De ki: “Bana vahyedilenler arasında; leş, akan kan, domuz eti-ki o pistir-ve Allah’tan başkası adına kesilmiş olan hayvanlar dışında yemek isteyen için haram kılınmış bir şey göremiyorum. Fakat kim mecbur kalmışsa ölçüsü kadar ve zaruri ihtiyacını aşmayacak kadar yerse (ne az ne çok) bilin ki Rabbiniz Gafurdur, Rahimdir.
Yahudilere bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık. Sırtlarında yahut bağırsaklarında taşıdıkları ya da kemiğe karışan yağlar hariç sığır ve koyunun iç yağlarını onlara haram kıldık. İsyankârlıkları yüzünden onları böyle cezalandırdık. Biz elbette doğru sözlüyüz.
Seni yalanlayacak olurlarsa de ki: “Rabbinizin rahmeti geniştir ama suçlu bir topluma vereceği cezanın da geri dönüşü yoktur.
Müşrikler diyecekler ki: “Allah isteseydi biz de atalarımız da şirke bulaşmaz ve hiçbir şeyi haram saymazdık.” Onlardan öncekiler de aynı iddialarla yalanlamış ama sonunda azabımızı tatmışlardı. Sor onlara: “[Bu iddialarınızı] ortaya koyacak bir belgeniz var mı? Siz sadece zanna uyuyorsunuz ve sadece saçmalıyorsunuz.
De ki: “En sağlam delil Allah’ın delilidir. Allah dileseydi [Delilleri görmenizi sağlar ve] hepinizi doğru yola ulaştırırdı.”
De ki: “Allah şunu yasak etti, diye şehâdet edecek şâhitlerinizi getiriniz!” Eğer onlar şâhitlik ederlerse, sen onların bu şahitliğine inanma. Ayetlerimize yalan diyen, ahirete inanmayan ve putları Rablerine denk tutan o müşriklerin heveslerini ciddiye alma.
De ki: Gelin Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana-babaya iyilik edin, fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onların rızkını biz veririz. Kötülüklerin açığına da gizlisine de yaklaşmayın. Haklı bir sebep dışında Allah’ın dokunulmaz saydığı cana kıymayın. Aklınızı kullanacak olursanız Allah’ın size tavsiyeleri işte bunlardır.
Reşit oluncaya kadar yetimin malına- onun hayrına olan durumlar hariç- el sürmeyin. Ölçü ve tartıyı tam yapın. Biz kimseye gücünün yettiğinden fazlasını teklif etmeyiz. Hakkında konuştuğunuz kimse yakınınız bile olsa hakkaniyete sadık kalın. Allah’a verdiğiniz sözü yerine getirin.65 Düşünüp gereğini yapacak olursanız Allah’ın size tavsiyeleri işte bunlardır.
İşte, Ben’im dosdoğru yolum budur. Ona tabi olun. Başka yollara sapmayın. Zira o yollar sizi, Allah’ın yolundan uzaklaştırır. Sorumlu davranacaksanız Allah’ın size tavsiyeleri işte bunlardır.
Sonuç itibariyle en güzel biçimde66 tamamlanmış olarak her şeyi etraflıca açıklayan, hidayet ve rahmet kaynağı olan kitabı Musa’ya verdik. Belki böylece Rablerine kavuşacaklarına tam olarak ikna olurlar.
Bu Kitaba gelince; Onu bereket kaynağı olarak biz indirdik. Şu halde ona uyun ve Allah’a karşı sorumlu davranın. Belki böylece merhamete nail olursunuz.
Kitap bizden önceki iki topluluğa (Yahudi ve Hristiyanlara) indirildi; biz ise onların kitaplarında neler yazıyor hiçbir bilgiye sahip değildik demeyesiniz diye [size de bu Kur’an indirildi]
Yahut “Şayet bize de bir kitap gönderilmiş olsaydı, doğru yolda onlardan bile daha ilerde olurduk” [gibi bir bahaneniz olmasın diye] İşte size Rabbinizden apaçık bir delil, bir kılavuz ve rahmet kaynağı olan bir kitap gelmiş bulunuyor. Buna rağmen Allah’ın ayetlerini yalanlayanlardan ve onlara sırtını dönenlerden daha zalim kim olabilir? Ayetlerimize sırtını dönüp (görmezden gelenleri) azabın en ağırıyla cezalandıracağız.
Onlar, (artık iman ettim demek için) kendilerine meleklerin gelmesini mi, Rabbinin gelmesini mi yahut Rabbinin ayetlerinden bazılarının gerçekleşmesini mi bekliyorlar?67 Rabbinin bazı ayetleri geldiği gün, daha önceden iman etmemiş ya da imanıyla bir iyilik kazanmamış kimseye imanı fayda vermeyecektir. De ki:-Bekleyin, biz de bekliyoruz!
Dinlerini farklı yorumlayarak mezheplere ayrılanlara gelince;68 onlar için yapabileceğin bir şey yoktur. Onların işi Allah’a kalmıştır. Zamanı geldiğinde Allah onlara yaptıklarını haber verecektir. (Kıyamet günü bütün gerçekler ortaya çıkacaktır)
Kim bir sevap işlemişse ona on misli verilir, kim de bir günah işlemişse ona ancak misliyle ceza verilecektir. Hiç kimseye haksızlık yapılmaz.
De ki: “Rabbim beni doğru yola iletti. Bir Hanif69 olarak İbrahim’in açtığı çığırda70 yürüyenlerin sapasağlam ayakta kalan dinine.[Ey Mekkeliler atanız saydığınız] İbrahim hiçbir zaman [sizin gibi] müşriklerden biri olmadı.
De ki: “Benim salatım (tüm ibadetlerim), (hac ve kurbandaki gibi tüm) törenlerim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabb’i olan Allah içindir.
O’nun hiçbir ortağı yoktur. Bana böyle emredildi. Ben Müslümanların önde gideniyim.
De ki: “Allah her şeyin Rabbi iken ben O’ndan başka bir Rab mi arayayım? Kim ne yaparsa kendisi için yapmış olur. Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. Nihayet dönüşünüz Rabbinizedir. O size hakkında görüş ayrılığına düştüğünüz her şeyin doğrusunu bildirecektir.
O, sizi yeryüzünün egemenleri yaptı. Size verdiği imkanlar konusunda sizi sınamak için bir kısmınızı diğer bir kısmına karşı üstün yeteneklerle donattı. Şüphesiz Rabbin (yaptığınız yanlışları) anında takip eder. Fakat aynı zamanda O Gafur’dur Rahim’dir.71
Açıklamalar
- 1
Karn terimi, Kur’an’da her zaman “nesil” anlamında kullanılmamakta, ama -daha çok- “bir tarih dilimi”ni veya “belli bir tarih dilimine ait bir nesil”i ve aynı zamanda kelimenin tarihsel anlamıyla “bir medeniyet”i ifade etmektedir. (M. Esad)
- 2
İnanmayı mucize şartına baglayanlar inkar durumunda azaba mustehak olurlar.
- 3
Bizim buyruğumuzun yerine gelmesi, göz kıpması gibi, anlık bir iştir. (kamer:50)
- 4
Daha önce peygamberlere gönderilen melekler gibi.
- 5
İnanma şartı olarak değil bir bahane olarak ileri sürülmüştür.
- 6
Yetkisini her şeyi bilen ve hikmete uygun işler yapan biri olarak kullanır.
- 7
Ehli kitap alimleri, kuranın, ellerindeki kitapla benzerliğinden hareketle ilahi kaynaklı olduğunu dolayısıyla onu tebliğ edenin peygamber olduğunu biliyorlardı.
- 8
metinde”Ateşin karşısında durduruldukları an” İdam mahkûmunun darağacını karşısında gördüğü ilk anı ve pişmanlık duygularını çağrıştırıyor.
- 9
Essaa/Saat Kur’an’da dünyanın son anı için kullanılmaktadır (Bkz: Saat Kıyamet Ahiret hakkında açıklama) Her ölüm o insanın saatidir. Bu ayette saat her hesap öncesi insanın duygu durumuna işaret etmektedir.
- 10
Ayetlerde dünya hayatına bedel olarak “Hayatül ahire” değil daima “Darul ahire” ibaresi gelmektedir. Bu, ahiret hayatının dünya hayatından farklılık gösterdiğine işarettir. (Bk: ankebut:64 ve ilgili açıklama)
- 11
Kalben ölü sayılan kâfirleri
- 12
Mucizeyi inkâr etmenin felaketle sonuçlanacağını
- 13
Metin tercümesi: “Kitabın dışına taşan hiçbir şey yoktur” şeklindedir. İlahi yasaların eksiği-açığı yoktur anlamındadır. Bağlamda: Her topluluk(ümmet)ilahi yasalar manzumesine bağlı olarak hayatını sürdürür
- 14
Zımnen: Gerçek tanrının kim olduğunu aslında biliyorsunuz
- 15
Gazaptan önceki bu rahatlama ölüm iyiliğine benzemektedir.
- 16
(Anlama kabiliyetinizi yok etse) Kur’an fıkhı (anlama kabiliyeti) kalbin fonksiyonu olarak görmektedir.
- 17
Güç sahibi inkârcılar alt tabakadaki insanların peygamberin çevresinde olmasını her zaman inkârlarına bir gerekçe olarak ileri sürmüşlerdir.
- 18
Bu ayetteki yekussu’l-hakk /o hakkı anlatır ifadesi bazı kıraat imamlar tarafından sad harfi noktalı olarak yekdu’l-hakk/doğru hükmü verir şeklinde okunmuştur. Hakkı anlatır şeklinde okunması bazı müfessirlerin önceki kavimlerin azaba uğradığı kıssalara gönderme olduğuna dair yorumlarına neden olmuştur.
- 19
Yevmül fasl/ayırma günü için Bkz: 37:21 -40:44-78:17
- 20
Amellerin kaydında ve ömürlerin hesabında
- 21
Hayati tehlikeyle yüz yüze gelen insan kibrinden arınıp gerçeği itiraf etmek zorunda kalmıştır.
- 22
Tehlike geçince tekrar eski hallerinize dönersiniz. Bkz: Yunus:22-23
- 23
Dünya hırsı benlik davası ve Allah’ın dinini hafife almanın sonuçlarını
- 24
Azap tehdidinin
- 25
Eğlenceyi ve geçici zevkleri din haline getirenler…(M.Esed)”
- 26
“Putlara tapmanın çirkinliğini gösterdiğimiz gibi (Razi)”
- 27
Görüşlerinin/kullandığı delillerin evrende karşılığı olduğundan emin olsun.
- 28
Hz.İbrahim zamanında gök cisimlerini putlaştıran bir inancın revaçta olduğu bilinmektedir. Hz. İbrahim bu surenin (76-77-78) ayetlerinde kavmine olmazı gösterme yöntemiyle ders vermek istemiştir. Büyük putu kırmadığı zaman da aynı yöntemi kullanmıştı.
- 29
Gözlem ve akıl yürütme yoluyla Allah’a ulaşan biri olarak.
- 30
“Tanrılarımızdan bir kısmı seni fena halde çarpmış. Hud:54”
- 31
Allah’ın “Benim ortaklarım da vardır” dediğine dair bir bilgiye sahip değilken
- 32
İnsan fıtratına yerleştirdiğimiz gözlem ve akıl yürütme yöntemini
- 33
İbrahim gibi akıl yürütenlerin.
- 34
Hz. İbrahim Halilullah unvanıyla bilinmektedir.
- 35
Bir toplum Allah’ın dinine sahip çıkmayı terk edecek olursa onun dinine sahip çıkacak başka bir toplum ortaya çıkacaktır.
- 36
Hitabın Yahudiler olduğu anlaşılmaktadır. Ne var ki Yahudilerin vahye inanmalarına rağmen “Allah kimseye bir şey indirmedi” demeleri bir çelişki oluşturmaktadır. Bu duruda müminler karşısında Yahudi ve müşrik dayanışmasını zora sokacak bir cevap verilmiştir.
Mevdudinin açıklaması ise şöyledir: “Tevrat’ın Musa’ya Allah tarafından gönderildiğine inanan bir Yahudi nasıl olur da, “Allah herhangi bir beşere bir şey indirmemiştir” diyebilir? Küçük bir araştırma inatçı bir kişinin karşıtını reddetmek için kendi temel prensiplerine aykırı şeyler söyleyebileceğini gösterecektir.”
- 37
Bkz: Felak suresi ve ilgili açıklama.
- 38
İfk: İşin hakikatini iç dünyalarında bilmelerine rağmen çeşitli bahaneler ileri sürerek inkâr etmektir.
- 39
İsnat ettiklerinizin babası değil yaratıcısıdır. Ayrıca Bkz: Zumer:4 ve ilgili açıklama.
- 40
“Gözler kör olmaz sinedeki gönüller kör olur” (Hac:46)
- 41
Bkz: Furkan:4
- 42
Bakara:26.ayetteki sivrisinek örneğini hatırlatmaktadır
- 43
İnanç grupları birbirlerinden etkilenerek yaptıklarının doğru olduğuna inanırlar.
- 44
Zımnen: “Kur’an’ın üslup ve açıklamalarının sıra dışı olması onun vahiy ürünü olduğunun ve tebliğ edenin de peygamberliğinin deliliyken mucize istemenin ne gereği var.”
- 45
Allah ile bağlantılı olduğunda kelime (“söz”) terimi Kur’an’da çoğunlukla “vaad” anlamında kullanılır. Bu örnekte, açıkça, Allah’ın Araplar arasından “Musa gibi” bir peygamber göndereceği şeklindeki Kitâb-ı Mukaddes’in haberine (Tesniye XVIII, 15 ve 18) işaret etmektedir.
- 46
Elmalılı haram kılınan şeylerin Bakara:173 ve Maide:5. ayete gönderme olduğu bilgisini veriyor.
- 47
Ayet İslam Ansiklopedisinde yer alan şu bilgilerle ilgili olabilir: Cahiliye Arapları, doğurganlıkları veya ilâhlarına sundukları adaklara konu olmaları bakımından deve ve koyunlarına bahîre, sâibe, vasîle ve hâmî gibi isimler vermiş, bu hayvanlar üzerine bazı hükümler bina etmiştir.
- 48
Siyaset sosyolojisinin ilahi bir lisanla tespitidir. Her yerleşimde halkı baskı altında tutan bir çete takımı bulunur.
- 49
Kim gerçeğin peşine düşerse onun gönlü hakikati kabullenmeye hazır hale gelir.
- 50
Gelenek ve batıl inançların dar kalıplarına mahkûm eder.
- 51
“Allah hidayete erdirmeyi dilediğinde göğsü İslam’a açmasını, saptırmayı dilediğinde ise göğsü sıkıp daraltmasını yürürlükteki yasası olarak nitelendiriyor (El Mizan)”
- 52
Cinler aşireti: İnsanlar arasında gerçek yüzünü gizleyerek ve sureti haktan görünerek yaşayan insan şeytanlarının elebaşları.
- 53
Şerrin liderleri ile onlara tabi olanların ilişkilerinin karşılıklı menfaat temelli olduğunun itirafı.
- 54
“Benimsedikleri inançlar, yaptıkları işler, tuttukları yollar aynı olanlar birbirinin dostlarıdırlar ve akıbetleri de aynıdır (Diyanet- Kur’an yolu)
- 55
“Zalimler zalimlerin müminler müminlerin velisidir” ilahi yasasının bir sonucu olarak
- 56
Burada tebliğ eden değil kassa/nakleden kelimesi kullanılmıştır. Bu durumda peygamberi bizzat görenlere değil İlahi mesajın bir şekilde ulaştığı herkese peygamber gönderilmiş sayılmaktadır.
- 57
“O, hem ülke ve milletler hakkında, hem de tek tek insanlar hakkında adaletle muamele eder. (Diyanet -Kur’an Yolu)
- 58
Kemâ enşeekum min żurriyyeti kavmin âḣarîn ibaresi: “Sizi başka bir kavmin zürriyetinden yarattığı gibi” şeklinde tercüme edilmektedir. Bir kavmin zürriyetinden yaratılan o kavmin kendisi olur. Bu durumda cümle kendi içinde çelişkilidir. Biz ilahi maksada uygun olduğunu düşündüğümüz “başka bir kavmin zürriyetinden olan sizi… “açıklamasını yaparak ayetin öncesinde gelen “sizden sonra (canlı cansız) dilediğini [size] halef yapar” cümlesiyle anlam bütünlüğü sağlamış olduk.
Metin tercümesi gerçekten de “Sizi başka bir kavmin zürriyetinden yarattığı /türettiği gibi” şeklindedir. Kur’an burada - başka ayetlerde örnekleri vardır-lafın tamamını söylememiş ayetin siyak ve sibakından maksadın anlaşılmasını müminlerin irfanına bırakmıştır.
- 59
“Müşriklere evlâtlarını öldürmeyi öğütleyen put bakıcıları, belki de evlâdı Allah için kurban etmenin, Hz. İbrahim’den kalma büyük bir ibadet olduğunu söylüyorlardı. Cahiliye çağında bir adam, şu kadar çocuğu olduğu takdirde bunlardan birini kurban edeceğine yemin ederdi. Nitekim Abdülmuttalib, kendisini koruyacak kadar oğlu olduğu takdirde birisini kurban etmeyi adamıştı. (Diyanet-Kur’an yolu)
- 60
“Araplar söz konusu varlıkları üç kısma ayırırlardı: Bunlardan tanrıları için adadıklarından sahipleri yiyemez; ancak put bakıcıları, kutsal mekânların hizmetçileri veya buraları ziyarete gelenler gibi mal sahiplerinin uygun gördüğü kimseler yararlanabilirdi. Bahîre, sâibe, vasîle ve hâm isimleriyle andıkları bir kısım hayvanlara binmeyi yasaklar (bk. Mâide 5/103), bir kısmını keserken de Allah’ın adını özellikle anmazlar, bir rivayete göre bunları putlarının adını anarak keserlerdi Âyette dolaylı olarak bu tür uygulamalar şirk dininin kalıntıları sayılarak ilga edilmiştir.” (Diyanet-Kur’an yolu)
- 61
Bu ayette Câhiliye döneminde hayvanlarla ilgili hükümlerin dördüncüsüne işaret edilmektedir. Buna göre bahîre ve sâibe diye adlandırdıkları adak hayvanlarının sağ olarak doğan yavrularını sadece erkekler yiyebilir, ölü doğan veya doğum esnasında ölen yavruyu ise hem erkekler hem de kadınlar yiyebilirdi. Buradan, Câhiliye Arapları’nın kadınları bazı haklardan yoksun bıraktıkları, ayrıca ölü hayvanın etini yedikleri anlaşılmaktadır. İbn Âşûr, âyette ezvâc kelimesinin kullanılmış olmasını dikkate alarak, canlı yavrunun yenilmesinin sadece evli kadınlara yasaklanmış olduğunu belirtir. İbn Âşûr’a göre muhtemelen onlar, eğer eşleri bu yavruların etlerinden yerlerse kısırlık, aile geçimsizliği, boşanma gibi bazı uğursuz sonuçların doğacağına inanıyorlardı.” (Diyanet-Kur’an yolu)
- 62
ve-lâ tüsrifû ifadesindeki israf kelimesi ölçüsüz davranmak, aşırıya kaçmak manasındadır. Nitekim sahabe ve tâbiûn müfessirleri de bu ayetteki israf kavramını; (1) malın tamamını infak etmek suretiyle ölçüsüz davranmak, (2) zorunlu infakta (zekât) bulunmamak, (3) masiyet/günah yolunda harcama yapmak, (4) ekinler ve evcil hayvanlar hususunda Allah’a eş ve ortaklar koşmak vb. şekilde açıklamışlardır (Bkz. İbnü’l-Cevzî, Zâdü’l-Mesîr, III. 136). (M. Öztürk)
- 63
“Şeytanın peşine takılmayın” bağlama uygun olarak: “Kendi hevanıza göre haram- helal kuralları ihdas etmeyin “anlamını da içerir.
- 64
Putperest Araplar, eti yenen bazı evcil hayvanları putlarına adayıp kutsal ilan ediyorlardı. Bunlar deve, sığır, koyun ve keçi olmak üzere dört çeşit, dişileriyle birlikte toplam sekiz çift hayvandan ibaretti. Müşrikler, bunların bazen erkeğini, bazen dişisini, bazen de yavrularını —hiçbir makul gerekçeye dayanmadan— haram sayıyor, üstelik bunun Allah’ın bir emri olduğunu iddia ediyorlardı. Bkz: (5. Mâide: 103).
- 65
“Şeytana tapmayacağınıza… (36:60) “Allah’ın ahdini az bir pahaya satmayacağınıza… (16/95).Dair sözlerinize ve insanlarla Allah’ı şahit tutarak yaptığınız sözleşmelere bağlı kalın.
- 66
“Ehsen” kitabı tatbik eden müminlerin özelliği ise: Tercüme: “Güzel davranışlar göstererek iyilik yapan kullarımıza nimetlerimizi tamamlamak İçin… Şeklinde yapılır”
Bizim tercihimiz kelimenin kitabın özelliği kabulüne dayanır. Nitekim Razi’de şu açıklamayı yapar:
“Bu Tevrat’ı O’na (Musa’ya) en güzel bir şekilde verdik” demektir ki, Kelbî’nin şu sözü de bu manayadır: “Cenâb-ı Hak, O’na Tevrat’ı en güzel bir kitab olarak verdi.”
- 67
Bunlar inanmak istemeyenlerin bahane olarak ileri sürdükleri olmayacak taleplerdir. Bunlar gerçekleştiğinde zaten iş işten geçmiş olacak ve firavunun imanı gibi iman edene fayda sağlamayacaktır. Elmalılı meleklerin gelmesini ölüm anında can alıcı melekler olarak, Rabbin gelmesini hesap günü olarak, ayetleri ise önceki kavimleri helak eden gazapların benzeri bir felaket olarak yorumlamıştır.
- 68
“ferrakû dînehum vekânû şiye’an”İbaresi ile muradın Rum:31-32 ayetlere bakarak müşrikler olduğu yorumu yapılmıştır. Ne var ki bütün dinlerin –İslam dâhil- akıbeti aynı olmuştum. M. Esed de bu görüşü paylaşır.
- 69
Hanif “İstikamet yolunu araştıran” (Ragıp) anlamındadır. Hz. İbrahim yol göstereni olmadığı halde ve putperest bir toplumda yaşamasına rağmen gözlem yoluyla doğru yolu bulmuştur. Hz. Muhammed bu yönüyle atası İbrahim’e benzemektedir.
- 70
“Millet” her zaman Hz. İbrahim’le birlikte veya onunla doğrudan ilgili cümleler içinde geçer. Bu yüzden “İbrahim’in açtığı çığır” olarak tercüme ettik. Müşriklerin Hz. İbrahim’e tepkisi ile Mekkeli müşriklerin yine bir Hanif olan Peygamberimize tepkisi aynı olmuştur.
- 71
“İmanıyla bir iyilik kazanmamış kimse” İbaresi Salih amelin imanın ayrılmaz bir parçası olduğuna işaret eder Ankebut 2-3. Ayetler aynı istikamettedir: “İnsanlar, “İman ettik.” demelerinin yeterli olduğunu ve sınanmadan bırakılacaklarını mı sanıyorlar? Gerçekten de Biz, [sadece onları değil,] onlardan önce yaşayanları da sınavdan geçirmişizdir.