37Saffat Suresi
182 ayet · 18 açıklama
Bismillâhirrahmânirrahîm
Saf saf dizilenler,
Zor kullanıp sevk edenler
Ve uyarı görevini yapanlar şahit ki1
İlahınız tek bir ilahtır.
O, göklerin, yerin ve ikisi arasında ne varsa hepsinin Rabbidir. Bütün doğuların Rabbidir.2
Biz yakın göğü, yıldızların süsüyle donattık
Ve orayı her türlü şirret şeytandan koruduk.
Onlar Mele-i Âla’yı3 dinleyemezler ve her taraftan taşa tutulup kovulurlar. Onlara sürekli bir azap da vardır.
Ancak kapıp kaçan olursa, onu da kayan bir alev topu izler.4
Şimdi sor onlara: “Kendilerini yaratmak mı daha zor, yoksa yarattığımız diğer şeyleri yaratmak mı?” Nitekim Biz onları yapışkan bir çamurdan yarat[mış] tık.
Tersine! [Bu durum] sende hayranlık uyandırırken, onların alay etmesine neden oluyor.
Uyarıldıkları zaman bile anlamıyorlar.
Bir ayet (mucize) görecek olsalar, hemen alay ediyorlar
Ve “Bu, kesinlikle büyüden başka bir şey değildir.” diyorlar.
“Yani biz öldüğümüz, toprak ve kemik olduğumuz zaman dirilecekmişiz!
Önceki atalarımız da öyle mi?”
De ki: “Evet! Hem de perişan bir halde olacaksınız!”
O iş sert bir komuta bakar, o kadar! İşte o zaman etraflarına bakınıp duracaklar.
Ve şöyle diyecekler: “Vay başımıza gelenlere! Din günü dedikleri işte bu!”
İnkâr edip duruyordunuz ya, Yevm-i fasl5 işte bu!
“Toplayın o zalimleri, işbirlikçilerini ve Allah’ı bırakıp da taptıklarını; onları cehenneme çıkan yola sürün! Hepsini tutuklayın! Çünkü onlar sorgulanacaklar.”
“Ne oldu, şimdi neden yardımlaşmıyorsunuz?”
Tersine! Onlar bugün teslim olmuşlardır.
Bir kısmı, diğer bir kısmına şöyle der: “Siz bize sağdan yaklaşırdınız.”6
Diğerleri şöyle cevap verir: “Aksine! Siz [zaten] inanmıyordunuz.
Bizim sizi zorlayacak bir gücümüz yoktu. Tam tersi, siz kendiniz azgın bir topluluktunuz.
Rabbimizin bizimle ilgili sözü artık gerçek oldu. Şimdi azabı hep birlikte yaşayacağız.
Sizi azdırdık; çünkü biz de azmıştık.”
Artık o gün hepsi azaba ortaktırlar.
İşte biz, suçlulara böyle yaparız!
Çünkü onlara, “Allah’tan başka tanrı yoktur!” denildiği zaman kibirlenirlerdi.
“Deli bir şair için tanrılarımızı bırakalım mı yani?” derlerdi.
Hayır! Tersine! O, hak ile gelmiştir ve daha önceki gönderilenleri tasdik etmiştir.
Kuşkusuz siz acı bir azap tadacaksınız.
Ama aslında siz sadece yaptıklarınızın karşılığını göreceksiniz;
Ancak Allah’ın muhlis kulları müstesna.
Onlara malum nimetler vardır. Çeşit çeşit meyveler sunulur ve hep saygı görürler.
Naîm cennetlerinde
Karşılıklı koltuklara oturmuşlardır.
Kaynağından doldurulmuş kadehler etrafta dolaştırılır.
Berrak, içenlere haz veren bir içki,
Ne baş döndürür, ne de sarhoş eder.
Ve yanlarında, bakışlarını kocalarına dikmiş, saklanmış yumurtalar gibi [ceylan] gözlüler...
Derken, sohbet esnasında aralarından biri şöyle der: “Benim bir arkadaşım vardı da”
Derdi ki: “Sen de tasdik ediyor musun?
[Ne yani,] biz, öldükten sonra ve bir toprak ve kemik yığını hâline geldikten sonra [yine de] hesap vereceğiz (borç ödeyeceğiz) öyle mi?”
Dedi ki: “Şimdiki halini görmek ister misiniz?”
Kalkıp bakar ve onu cehennemin ortasında görür.
Ona şöyle der: “Vallahi, sen az kalsın beni de mahvedecektin!
Eğer Rabbimin lütfu olmasaydı, ben de [şimdi seninle birlikte orada] hazır bulunacaktım.”
Evvelki ölümümüz (Dünya hayatımız) hariç; bize ölmek de, [yaşamak da,] azap da, [ödül de] yoktu öyle mi?7
İşte başarının büyüğü budur!
Çalışanlar, bunun benzeri bir başarı için çalışsın!
Böyle bir nimete konmak mı daha hayırlı,8 yoksa zakkum ağacı mı?
Biz onu zalimler için bir fitne (imtihan vesilesi) yaptık.9
O, cehennemin ta dibinde (ortasında) çıkar.
Meyveleri10 şeytanın başına benzer.
[Cehennem ehli] ondan yer ve karınlarını onunla doldurur.
Sonra üstüne karışık kaynar sıvılar içerler.
Sonra da tabii ki dönecekleri yer yine Cehennem’dir.
Çünkü onlar, babalarını dalâlette buldular.
Kendileri de [şimdi hevesle] onların izinden koşuyorlar.
Onlardan önce gelip geçmiş eski toplumların çoğu yollarını sapıtmıştı.
[Üstelik] onlara da uyarıcılar göndermiştik.
Hele bir bak -Allah’ın muhlis kulları müstesna- uyarılanların akıbeti ne oldu!
Nuh bize seslendiğinde, ne güzel cevap vermiştik.
Onu ve ailesini o büyük faciadan kurtardık.
Ve onun soyunu kalıcı kıldık.
Sonraki nesiller arasında hayırla yâd edilmesini sağladık.
“Bütün âlemlerden Nuh’a selam olsun!”11
İşte Biz muhsinleri böyle ödüllendiririz!
Çünkü o, Bizim mümin kullarımızdandı.
Geriye kalanları boğduk.
Doğrusu İbrahim de onun yolunda gidenlerden biriydi.
Hani o, Rabbine temiz bir kalp ile gelmişti.
Hani babasına ve kavmine şöyle demişti: “Sizler nelere tapıyorsunuz?
Geçersiz bahanelere sığınarak, Allah’ın gayrisinde bir ilah mı uyduruyorsunuz?
Peki, bu durumda âlemlerin Rabbi hakkında ne düşünüyorsunuz?”
Nihayet İbrahim yıldızlara doğru şöyle bir baktı ve “Ben hastayım.” dedi.
Bunun üzerine ona arkalarını dönüp uzaklaştılar.12
Nihayet ilahlarının yanına vardı, şöyle dedi: “Ne o! Neden [önünüzdekileri] yemiyorsunuz?”
Yaklaştı ve “Neyiniz var, neden konuşmuyorsunuz?” diyerek tüm gücüyle vurdu!
Kavmi pürtelâş yanına koştu.
İbrahim şöyle dedi: “Kendi ellerinizle yonttuklarınıza mı tapıyorsunuz?”
Oysa sizi de, yonttuklarınızı da yaratan Allah’tır.
Kavmi, “Onu yakmak için bir yer hazırlayın ve onu hemen ateşe atın!” dedi.
Böylece ona bir tuzak kurmak istediler; fakat [başaramadılar. Tersine,] Biz onları rezil bir duruma düşürdük.
[Olaydan sonra İbrahim,] “Rabbim beni nereye sevk ederse, ben artık oraya giderim!” dedi.
O, “Rabbim! Bana salih bir evlat bağışla!” dedi.13
Biz de ona uslu bir oğul müjdeledik.
Çocuk onunla birlikte koşup oynayacak yaşa geldiğinde [İbrahim,] “Yavrum! Uykumda seni kurban ettiğimi görüyorum, bir düşün ne dersin?” dedi. Çocuk, “Babacığım, sana ne emrediliyorsa yap! İnşallah beni sabırlı birisi olarak bulacaksın!” dedi.
Her ikisi de Allah’a teslimiyet gösterip, [babası] onu yüz üstü yatırınca,
Ona şöyle seslendik: “Ya İbrahim! [Tamam,] gördüğün rüyanın gereğini yerine getirdin.” işte Biz muhsinleri böyle ödüllendiririz!
Bu, gerçekten de çok ağır bir imtihandı.
Ona kurbanlık olarak büyük bir fidye verdik
Ve sonraki nesiller arasında hayırla yâd edilmesini sağladık.
İbrahim’e selâm olsun!
Biz muhsinleri işte böyle ödüllendiririz!
Çünkü o, mümin kullarımızdan biriydi.
Salihlerden bir peygamber olarak O’na İshak’ı da müjdeledik.
Onu da, İshak’ı da bereketli kıldık. Her ikisinin zürriyetinden muhsin olan da vardır, nefsine apaçık zulmeden de.14
Gerçekten Biz, Musa’ya da, Harun’a da ihsanda bulunduk.
Hem onları, hem de kavimlerini büyük bir felaketken kurtardık.
Onlara yardım ettik de galip geldiler.
Biz onlara açıklayan15 bir Kitap verdik.
İkisini de dosdoğru yola sevk ettik.
Ve sonraki nesiller arasında hayırla yâd edilmelerini sağladık.
Musa’ya da, Harun’a da selâm olsun!
Biz muhsinleri işte böyle ödüllendiririz!
Çünkü ikisi de bizim mümin kullarımızdandı.
Kuşkusuz İlyas da peygamberlerden biriydi.
Hani o, kavmine, “Siz Allah’tan sakınmaz mısınız? [Her şeyi] en alasıyla yaratan, önceki atalarınızın da, sizin de Rabbiniz olan Allah’ı bırakıp, Ba’l [adında şu puta] mı tapıyorsunuz?” demişti ya.
İlyas’ı derhal yalanladılar. Fakat bu tutumlarından dolayı- Allah’ın muhlis kulları müstesna- hepsi huzura çıkarılacak [ve hesap verecek.]
Nihayet sonraki nesiller arasında onun hayırla yâd edilmesini sağladık.
İlyas’ın ailesine selam olsun!
Biz muhsinleri işte böyle ödüllendiririz!
Çünkü o bizim mümin kullarımızdandı.
Kuşkusuz Lut da peygamberlerden biriydi.
Geri kalanlardan yaşlı bir kadın hariç, onu ve bütün ailesini kurtardık.
Sonra da diğerlerinin kökünü kazıdık.
Siz sabah akşam onların kalıntılarının yanından geçiyorsunuz. Hala aklınızı başınıza toplamayacak mısınız?
Yunus da peygamberlerden biriydi.
Hani o, yüklü bir gemiye kaçmıştı.
Kura çekilmiş ve kaybetmişti.
Yaptığına pişman olmuştu ki, balık onu yuttu.16
Şayet Allah’ı fazlasıyla tespih eden birisi olmasaydı,
İnsanların yeniden dirileceği güne kadar balığın karnında kalırdı.
Nihayet onu bitkin bir halde, çıplak bir kıyıya çıkardık.
Üzerine [gölgelik olarak,] kabak cinsinden bir ağaç bitirdik
Biz onu, nüfusu yüz bin veya daha fazla olan bir beldeye peygamber olarak gönderdik.
Nihayet ona iman ettiler. Biz de onları, sürelerinin sonuna kadar nimetler içinde yaşattık.
Sor onlara! Kızlar Rabbinin de, erkekler onların mı?
Yoksa biz melekleri dişi olarak yarattık da, onlar bunun şahidi miydiler?
Dikkat edin onlar bir bahane uydurup, “Allah doğurdu.” diyorlar. Hiç kuşku yok ki yalan söylüyorlar.
Allah, kızları oğullara mı tercih etmiş!
Ne oldu size, nasıl bir hükme varıyorsunuz?
Hiç mi düşünmüyorsunuz?
Yahut ikna edici bir deliliniz mi var?
Eğer iddianız doğruysa, getirin kitabınızı [da görelim!]
Bir de Allah ile cinler arasında soy bağı kuruyorlar. Oysa cinler de bilir ki, huzura çıkarılacaklar [ve hesap verecekler.]
Allah onların bütün bu nitelemelerinin üstündedir.
Allah’ın muhlis kulları müstesna! (Onlar böyle iddialara kulak asmazlar.)
Çünkü [Ey müşrikler!] Ne siz, ne de kulluk ettikleriniz -ille de Cehenneme koşanlar hariç- kimseyi Allah’a karşı fitneye düşüremez, baştan çıkaramazsınız.
[Çünkü herkes, lisanı haliyle adeta şöyle der:] “Bizim her birimizin belli bir makamı vardır.
Ve biz, orada saf (sıra) halinde durmaktayız.”17
[Onlardan kimi şöyle der]: “Biz tespih ederiz. (Allah’ı her noksanlıktan uzak tutarız.)”
[Müşrikler ise] şöyle der: “Eğer atalarımızdan [bu yönde] bir uyarı devralmış olsaydık, elbette biz de muhlis kullar olurduk.”
Ama şimdi, [senin getirdiğin] bu uyarıyı inkâr ediyorlar.
Gönderdiğimiz peygamberler için, “Sizler kuşkusuz yardım göreceksiniz ve galip gelen mutlaka bizim ordumuz olacaktır.” sözünü kayıtlara geçirmiştik.
O hâlde, bir zaman için onlara aldırış etme!
Ve seyret başlarına geleni, [zaten] yakında onlar da görecekler.
Yoksa azabımızın acilen gelmesini mi istiyorlar?
Fakat azap, yurtlarına indiğinde, “azap öncesi uyarılmış kimseler” in sabahı18 ne kadar da fena olur!
O hâlde, bir zaman için onlara aldırış etme!
Ve seyret başlarına geleni, [zaten] yakında onlar da görecekler.
Aziz Rabbin, onların bütün nitelemelerinin üstündedir.
Bütün peygamberlere selam olsun!
Ve âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun!
Açıklamalar
- 1
İlk üç ayette kıyamet sahnelerine gönderme yapılmıştır. Yargı alanında görevliler dizilmiş, suçlular zorla huzura getirilmiş ve suçluların “Bilmiyorduk.” mazeretini geçersiz kılan şahitler hazırlanmıştır.
- 2
Bütün doğuların (Güneşin doğduğu her yerin) Rabbi olması, “Aklına ne geliyorsa oranın” anlamındadır.
- 3
“Yüce meclis” benzeri bir ifadedir.
- 4
Bu ayetler, gayb âlemine vakıf olmanın imkânsızlığını anlatan sembolik ifadeler olmalıdır. Amellerimizin yazılı olduğu kayıtların korunmasından söz eden benzer sembolik ifadeler için bkz. Mutaffifin: 7-10 ve 18-20 ve ilgili dipnotlar.
- 5
Kıyamet gününün isimlerinden biridir. “İyilerin ve kötülerin ayrıldığı gün” anlamına gelir.
- 6
“İyiliğimizi istiyormuş gibi görünerek...”
- 7
Bu konuşmanın kime karşı yapıldığı ihtilaf konusudur. Bazı mütercimlere göre muhatap sohbet arkadaşlarıdır:
“(Ey cennetteki arkadaşlarım,) biz gerçekten (bir daha) ölmeyeceğiz, önceki ölümümüz dışında ve (bir daha) azaba uğratılmayacağız, değil mi? (M. Esed)
Oysa bu ifadeler, cennet ehli için uygun değildir. Zira, “Cennette azap ve ölümün olmadığını içindekiler dahi bilmiyor” demektir. Garip de olsa bunu muhtemel sayanlar olmuştur. Nitekim Razi, bu görüşte olanların delilini şöyle aktarır:
“Cennetlikler, cennete girdikleri sırada kendilerinin ölmeyeceklerini bilemiyorlardı. Binaenaleyh, ölüm, beyaza çalan bir koç biçiminde getirilip kesildiğinde, artık bundan sonra hiç ölmeyeceklerini anlarlar.”
Diğer bir görüşe göre muhatap, cehennemin ortasında azap gören kişidir. Sözün akışı da bunu gerektirir. Nitekim Diyanet tercümesi şöyledir:
“Nasıl, ilk ölümümüzden başka ölmeyecek miymişiz? Bize azap edilmeyecek miymiş?”
Ancak bu ifade, ilk ölümün dışında başka bir ölümün olmasını gerektirir. Oysa ahiret ebedidir.
Söz konusu ifadeler,”[Ne yani,] biz, öldükten sonra ve bir toprak ve kemik yığını hâline geldikten sonra [yine de] ceza çekeceğiz öyle mi?” (Bkz. Surenin 53. Ayeti) sözüne cevaptır. Cennette bu konunun ele alındığı sayısız sohbet gerçekleşecektir. Ancak ahireti inkâr edenlerin sözleri bundan ibaret değildir. Aynı adam, hayat ve ölümle ilgili anlayışını, Müminun Suresi’nde daha ayrıntılı bir şekilde şöyle açıklamıştır:
“O, öldüğünüz, toprak ve kemik hâline geldiğiniz zaman sizin tekrar mutlaka kabirlerden çıkarılacağınızı mı vaad ediyor? Heyhât! Size vaat edilen şey ne kadar da uzak! Hayat, bu dünya hayatından ibarettir. Ölürüz ve yaşarız, tekrar diriltilecek de değiliz. (Müminun 35-37)”
Benzer ifadeler Casiye Suresi 24. Ayette şöyledir:” dediler ki: Dünya hayatımızdan başka bir hayat yoktur. Ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak zaman yok eder...”
Görüldüğü gibi bu ayetlerde ölüm, hayattan önce zikredilmiştir. Her dilin yapısına göre ardışık kelimelerin önceliği değişebilir. Türkçede “Gündüz gece” Arapçada “Gece gündüz”, “Yaz-kış” “Kış-yaz”; (Bkz. Kureyş Suresi) Türkçede “yaşamak ve ölmek”ise Arapçada “ölmek ve yaşamak şeklindedir. (Mülk Suresi 2. Ayet)
O halde 58-59. Ayette, “Evvelki ölümümüzden başka ölmeyecektik öyle mi?...” ifadesi, inkârcının dünyadayken söylediği, “Bundan başka ölüm de yok, hayat da.”; “Başka azap görmeyecektik öyle mi?.” ifadesi ise yine dünyadayken söylediği, “Bundan sonra herhangi bir azap da yok, ödül de.” şeklindeki görüşünü temsil eder. Benzer şekilde “Evvelki ölümümüz hariç” ibaresi “Dünya hayatımız hariç” hükmündedir.
Kur’an, inkârcının dünyadayken dile getirdiği inancını tamamen nakletmemiş, birer kelimeyle görüşlerine atıf yapmıştır.
- 8
Araya bir kıssa girdikten sonra tekrar konuya dönülmüş ve “hayır” la, 40-49 arası anlatılan nimetler kastedilmiştir.
- 9
Surenin girişindeki “Yasak ağaç” isimli açıklamayı okuyunuz.
- 10
Metindeki ifade, “Taluha” dır. Tercümeye meyve olarak yansımıştır; ancak “Zakkumun ürünü” anlamındadır.
- 11
Her ırk ve kültürde Nuh (a.s.) hayırla yâd edilmektedir.
- 12
Hz. İbrahim ile kavmi arasında çetin bir tartışmanın yaşandığı anlaşılıyor. (Olay Enbiya Suresi 51-72. ayetlerinde daha geniş bir şekilde anlatılmıştır.) Hz. İbrahim, tartışmanın çıkmaza girmesinin ardından sinirlenmiş ve o anda putları kırmaya karar vermiştir. Konuşmayı bitirmek için de yıldızlara bakarak, “Ben hastayım.” demiştir. Yıldızlara (göğe doğru) bakmasını, ani bir karar öncesi düşünme anının yahut hasta davranışının doğal bir sonucu olarak görmek gerekir. Belki de Hz. İbrahim böyle yaparak diliyle değil, haliyle “Hastayım.” demiştir. Her ne olursa olsun, Hz. İbrahim kavmini yanıltmıştır. Nitekim bir peygamber için bunun caiz olup olmadığı meşhur bir tartışma konusudur. Konuya farklı bir açıdan bakmak mümkündür. Şöyle ki: Hz. İbrahim’in yaşadığı bu olay, bardağı taşıran son damladır. İbrahim (a.s.) artık kendini kavmine karşı “tebliğ ile sorumlu bir peygamber” olarak hissetmez. Putları kırmaya karar vermesi, “İplerin kopması” anlamına gelmektedir. Yeni kararına göre karşısında tebliğe layık bir topluluk değil, hasım bir topluluk bulunmaktadır. “Ben hastayım.” gerekçesini ileri sürmüş böylece intikam almak ve son bir ders vermek istemiştir.
Hz. İbrahim, akıl yürütme yöntemini hem kullanan hem de tavsiye eden bir peygamberdir. Nitekim yıldızı, Ay’ı ve Güneş’i önce, “İşte benim tanrım budur!” diyerek karşılamış; ancak daha sonra “Ben batanları sevmem.” diyerek gök cisimlerine tanrılık atfeden kavmine akıl yolunu göstermiştir. (Bkz. Enam 76-79) Putları kırıp baltayı büyük putun omzuna astığı zaman, yine aynı yönteme başvurmuştur. (Bkz. Enbiya 57-67) Hz. İbrahim gökteki yıldızlara “İşte tanrım budur!” derken de; putları kimin kırdığı sorulduğu zaman, “Belki bu işi onların şu büyüğü yapmıştır.” derken de amacı yanıltmak değil, ders vermektir. Bu kıssalar aynı zamanda böyle bir tarzın cevazına da delalet etmektedir.
- 13
Hz. İbrahim ateşten kurtulduktan sonra, başka bir ülkeye hicret etmiştir. Salih evlat talebi yeni ülkesindedir.
- 14
İshak’ın soyundan gelenlerin İsrailoğulları olduğu açıktır. “Her ikisinin” ibaresi ile Hz. İbrahim’in diğer oğlunun (İsmail) soyundan gelenler, Araplar kastedilmiştir.
- 15
Allah’ın hükümlerini net olarak ortaya koyan
- 16
“Bu ayet ile ilgili olarak rasyonalistler, balığın karnında bir insanın yaşayamayacağını öne sürerler; ancak İngiltere’de 19.yy. sonlarında vuku bulan bir olay, rasyonalistlerin bu iddialarını çürütmüştür.
1891 yılının Ağustos ayında “Star of East” adındaki bir balıkçı teknesi balina avlamaya çıkar. Balıkçılar yaklaşık 20 fit uzunlukta 5 fit genişlikte ve tam 100 ton ağırlığında olan bir balinayı yakalarlar. Balinayı yakalamak için mücadele ettikleri bir esnada “James Bartly” adlı balıkçı denize düşer ve balina onu yutar. Ertesi gün aynı balina ölü olarak bulunduğunda, balıkçılar onu güç bela tekneye çekerek karnını yararlar. Arkadaşları “James Bartly” yi balığın karnından diri olarak çıkardıklarında, balığın onu yutmasından bu yana tam 60 saat geçmiştir. (Urdu Digest, Şubat 1964) Böylesine bir olay herhangi bir insan için mümkün olabiliyorken, Yunus (a.s) için neden mümkün olmasın? (Tefhimü’l Kur’an-Mevdudi)”
- 17
Saf saf dizilme sadece meleklere özgü değildir. Nitekim Kehf Suresi 47-48. ayet meali şöyledir: “...Onları mahşer meydanına toplamışızdır, hiçbir kimseyi geride bırakmamışızdır. Hepsi saf saf Rabbine arz edilir. (O da şöyle) buyurur: ‘İşte ilk önce yarattığımız gibi bize geldiniz; fakat siz, vaat ettiğimiz bu zamanın gerçekleşmeyeceğini sanmıştınız, değil mi?’”
- 18
Allah’ın gazabına uğrayan önceki kavimlerin durumuna işaret edilmektedir; çünkü gazap, genel olarak, sabah saatlerinde gerçekleşmiştir. Bkz. 15:66, 83, 18:48, 11:81, 54:38