34Sebe Suresi
54 ayet · 30 açıklama
Bismillâhirrahmânirrahîm
Hamdedilmeye layık olan sadece Allah’tır. Göklerde ve yerde olan her şey O’nundur. Ahirette de hamde layık O’dur. O Hakim’dir, Habir’dir.
O, yere gireni ve oradan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. O Rahim’dir, Gafur’dur.
Kâfirler, “Saatin kopması gerçekleşmeyecektir.” diyorlar. De ki: “Tersine! Gaybı bilen Rabbim şahit ki o, mutlaka sizi bulacaktır. Göklerde ve yerde zerre kadar bir şey bile O’ndan gizli kalmaz. Bundan daha küçük veya daha büyük de olsa, onların hepsi kitab-ı mübinde yazılmıştır.
Ki böylece Allah, iman edip salih amelde bulunanları ödüllendirsin. Mağfiret ve Rızk-ı Kerim1 işte böyleleri içindir.
Ayetlerimizi geçersiz hale getirmek için çaba sarf edenlere gelince, işte onlar için Ricz-i Elim2 (pis-acı) bir azap hazırlanmıştır.
Kendilerine ilim verilenler, Rabbinden sana indirilen kitabın hak olduğunu ve onun, Aziz ve Hâkim olan [Allah’ın] yoluna ulaştırdığını anlarlar.
Kâfirler, “Her parçanız dağıldıktan sonra yeni baştan yaratılacağınızı iddia eden bir adam görmek ister misiniz? [Bu adam] Allah’a iftira mı atıyor, yoksa delirmiş mi? [Tam anlayamadık.]” diyorlar.
Onlar; gökte ve yerde, önlerinde ve arkalarında ne olduğuna bakmıyorlar mı?3 Dilesek onları yere batırırız, ya da üzerlerine gökten parçalar düşürürüz. Şüphesiz bunda, [Rabbine] yönelen her kul için bir ibret vardır.
Davut’a tarafımızdan bir imtiyaz verdik. “Ey dağlar ve kuşlar! Tesbihinde4 ona eşlik edin!” dedik ve demiri onun için yumuşattık.5
“[Ey Davut!] Tam bir zırh yap ve dokumasına özen göster.6 Salih amel işleyin! Çünkü ben sizin yaptıklarınızı görmekteyim.”7
Süleyman’ın emrine de rüzgârı verdik. Onun sabah gidişi bir aylık mesafe, akşam dönüşü yine bir aylık mesafe idi.8 Ve erimiş bakır membaını onun buyruğu altında akıttık.9 Rabbinin izniyle, cinlerden bir kısmı onun önünde çalışırdı. Onlardan herhangi birisi buyruğumuzdan çıkacak olsa, ona alevli bir azap tattırırdık.
Onlar, ona mihraplar, heykeller, havuz gibi çanaklar ve sabit kazanlardan her ne isterse yaparlardı.10 “Çalışın ey Davut hanedanı, şükrederek çalışın! Kullarımın içinde şükredenler azdır.”
Süleyman’ın vefat etmesine karar verdiğimiz zaman, onun öldüğü ancak değneğini yiyen bir ağaç kurdu sayesinde ortaya çıktı. Süleyman yere düştüğünde anlaşıldı ki cinler gaybı bilseydi, aşağılayan o azabı yaşamaya devam etmezlerdi.11
Gerçekten de Sebe’ halkı için memleketlerinde bir ayet (ibretlik bir nimet) vardı. Biri sağda, biri solda iki bahçeleri12 vardı. “Rabbinizin rızkından yiyin ve O’na şükredin! Beldeniz güzel, Rabbiniz Gafur.”
Ama onlar yüz çevirdiler. Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik. İki taraflı bahçelerini buruk yemişli, ılgınlı ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeyle değiştirdik.
Nankörlük yapmaları nedeniyle onları işte böyle cezalandırdık. Biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız?
Sebe’ halkı ve bereketli kıldığımız diğer yerleşimler arasına -birbirlerini görebilecek yakınlıktaydılar- gidiş geliş için yollar oluşturduk ve şöyle dedik: “Güven içinde gece gündüz orda dolaşın!”
Ne var ki onlar, “Rabbimiz, menzillerimizin arasını aç!13” dediler ve böylece kendi kendilerine zulmetmiş oldular. Biz de onları [tarihin] efsanelerinden biri haline getirdik ve onları darmadağın ettik. Şüphesiz ki bunda, çok sabırlı ve çokça şükreden herkesin anlayacağı ibretler vardır.14
İblis’in onlarla ilgili tahmini doğrulandı15 ve zaten, az sayıda olan müminler hariç, hepsi ona uydular.
Aslında şeytanın onlar üzerinde zorlayıcı bir gücü yoktu. Ancak ahirete iman edeni şüphe edenden ayırarak ortaya çıkaralım diye ona bu fırsatı verdik. Rabbin her şeyi (ne olup bittiğini) görüp gözetmektedir.
De ki: “Allah’tan başka, tanrı saydığınız ilahları çağırın! Göklerde ve yerde onlar ne zerre kadar bir gücü sahiptir, ne de yerin ve göğün [yaratılışına] iştirak etmiştir. Allah onlar arasından kendisine bir yardımcı da seçmemiştir.”
Allah’ın huzurunda, O’nun izin verdiği kimselerin dışında hiç kimsenin şefaati fayda sağlamaz.16 [Hesap bitip de] yüreklerde yaşanan korkular giderilince de şöyle sorarlar: “Rabbiniz ne buyurdu?” Onlar da, “Hak olanı buyurdu.” derler.17 O, Aliyyül Kebir’dir. (Yücedir, Büyüktür.)
De ki: “Göklerden ve yerden size rızık veren kim?” De ki: “Allah’tır! O halde, biz yahut siz, birimiz doğru yolda, [diğeri ise] kesin olarak dalalettedir.”
De ki: “Ne siz bizim suçumuzdan sorumlu tutulursunuz, ne de biz sizin yaptıklarınızdan.”
De ki: “Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak, sonra da hak ile hükmederek aramızı ayıracaktır. Çünkü O Fettah’tır ve Alim’dir.
De ki: “O’na ortak saydığınız şey neyse gösterin bana! [Fakat hayır!] Yegane Aziz ve Hakim olan Allah O’dur.
Biz seni bütün insanlara, ancak bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bunu bilmezler.
“Doğru söylüyorsanız bu tehdit ne zaman gerçekleşecek?” diyorlar.
De ki: “Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki, onun zamanı geldiğinde ne bir saat geciktiririz, ne de erkene alırız.”
Kâfirler, “Biz bu Kur’an’a da, bundan öncekilere de inanmayız.” diyorlar. Sen o zalimlerin, Rablerinin huzuruna tutuklanmış olarak getirildiklerinde birbirlerine neler söylediklerini bir görsen! Zayıflar büyüklük taslayanlara, “Siz olmasaydınız, biz kesinlikle müminlerden biri olurduk.” derler.
Büyüklük taslayanlar ise zayıflara şöyle der: “Size hidayet geldiği zaman sizi biz mi engelledik? Aksine, siz zaten mücrimdiniz.18”
O zaman zayıflar büyüklük taslayanlara şöyle cevap verir: “Hayır hayır! Sizin işiniz gücünüz, gece gündüz dolap çevirmekti. Siz her zaman bizden Allah’ı inkâr etmemizi ve ona ortak koşmamızı istediniz.” Bu tartışmalar arasında azabı görürler ve pişmanlık duyarlar. Biz de kâfirlerin boyunlarına demir halkalar geçirmişizdir. Onlar ancak yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir.
Biz hangi ülkeye bir uyarıcı gönderdiysek, oranın şımarık zenginleri muhakkak, “Biz, sizinle gönderilen neyse onu inkâr ediyoruz.” derlerdi.
Şöyle de diyorlardı: “Bizim mallarımız ve çocuklarımız daha fazla.19 Ayrıca biz azaba uğrayacak da değiliz.20”
De ki: “Rabbim dilediğine bol rızık verir, dilediğinden de kısar; fakat insanların çoğu [bunun Allah’tan olduğunu] bilmezler.
Ayrıca ne mallarınız, ne de evlâdınız sizin bize yakınlığınıza katkı sağlamaz. İman eden ve salih amel işleyenler başka. İşte onların yaptıklarına karşılık kendilerine kat kat mükâfat verilecek ve onlar cennet köşklerinde emniyet içinde yaşayacaklardır.
Ayetlerimizi boşa çıkarmaya çalışanlara gelince, onlar azapla yüz yüze kalacaklardır.”
De ki: “Rabbim dilediğine bol rızık verir, dilediğine de belli bir ölçüyle. Neyi de infak ederseniz, ona halef verir. (onun yerini doldurur.)21 Çünkü rızık veren olarak en iyisi O’dur.
O gün Allah onların hepsini toplayacak ve sonra meleklere, “Size tapanlar bunlar mıydı?” diye soracaktır.
O zaman Melekler şöyle cevap verir: “[Hâşâ!] Seni tenzih ederiz. Onların [bu isnadına] karşı Sen bizim velimizsin.22 Belki onlar cinlere tapıyordu,23 çoğu onlara inanmıştı.”
“Bugün birbirinize ne fayda, ne de zarar verecek güce sahipsiniz.” Ve [o gün] zalimlere şöyle deriz: “Varlığını inkâr ettiğiniz cehennem azabını [şimdi] tadın bakalım!”
Ayetlerimiz onlara açık açık okunduğu zaman onlar, “Bu [adam,] babalarınızın taptığına sizin de tapmanıza engel olmak isteyenden başkası değildir.” diyorlar. Yine onlar, “Bu, uydurulmuş bir yalandan başka nedir ki?” diyorlar. Kendilerine gelen hakka, [apaçık ayetlere rağmen hala,] kâfirler, “Bu, kesin olarak büyü! Başka bir şey değil.” derler.
Oysaki biz onlara okuyacakları bir Kitap vermemiştik ve senden önce onlara bir uyarıcı da göndermemiştik.
Bundan önceki toplumlar da inkâr etmişti. Kaldı ki bunlar, onlara verdiğimiz [gücün] onda birine bile ulaşamadılar. Peygamberlerimizi yalanlamışlardı; ama İnkâr neymiş, [gördüler!]
De ki: “Ben size ancak bir tek şeyi, Allah için ikişer ikişer (birlikte) yahut tek başınıza24 kalkıp düşünmenizi öğütlüyorum. Arkadaşınızda cinnetten eser yoktur. O, sadece çetin bir azap öncesi sizi uyarmaktadır.”
De ki: “Sizden bir karşılık bekliyorsam, o sizin olsun. Benim mükâfatımı sadece Allah verir ve Allah her şeye şahittir.”
De ki: “Şüphesiz Rabbim hakkı ortaya koyacaktır. [Çünkü] gaybı en iyi bilen O’dur.”25
De ki: “Hak geldi. Batıl artık ne yeni bir şey ortaya koyabilir, ne de eskisini tekrarlayabilir.”
De ki: “Eğer ben doğru yoldan çıkarsam, kendi aleyhime çıkmış olurum; eğer hidayete ermişsem, bu da Rabbimin bana vahyi sayesindedir. Çünkü O Semi’dir, Karib’dir.”
Paniğe kapıldıklarında onların halini bir görsen! Artık kaçacak yerleri kalmamıştır ve yakalandıklarını iyice anlamışlardır.26
İşte o zaman şöyle derler: “[Neyi inkâr etmişsek, şimdi] ona inanıyoruz.” ama onlar için, artık uzak bir yerden (Dünya’dan)27 el vermek nasıl mümkün olur?
Hâlbuki daha önce O’nu inkâr ediyorlar ve uzak yerden gayba taş atıyorlardı.28
Açıklamalar
- 1
“Rızık” her tür yararlanmadır. “Rızk-ı Kerim” saygın kişilerin her istediklerini yapmalarına işarettir.
- 2
“Ricz-i Elim” 4. Ayetteki “Rızk-ı Kerim”e karşılık olarak gelmiştir. “Ricz” kâfirlerin gördüğü kötü muamele ve yedikleri tiksindirici yemeklere atıftır.
- 3
M Esed bunun deyimsel bir ifade olduğunu söylemiş ve şöyle çevirmiştir: “Göğün ve yerin ne kadar az kısmının önlerine serildiğini, ne kadarının da gizlendiğini anlamazlar mı?” Bize göre bu ifade, “Yeni baştan yaratılacağına” inanmayan kâfirlere cevap olarak düşünüldüğünde, “Daha önce gelip geçen nice varlıklar olduğu gibi, her an yaratılmakta ve daha pek çok yaratılacak olana bakıp yeniden dirileceğinizi aklınız niçin kesmiyor?” anlamında olabilir. Nitekim Saffat Suresi 10. Ayette, “Şimdi sor onlara: ‘Kendilerini yaratmak mı daha zor, yoksa yarattığımız diğer şeyleri yaratmak mı? ...”Buyrulmuştur.
- 4
Bkz. Enbiya: 79, Sad: 18, 19
- 5
İsrailoğullarına maden işlemeyi ve demircilik sanatını Davut (a.s) öğretmiştir. Demir işleme stratejik bir öneme sahipti. Tevrat-1.SAMUEL 13: 19, 20 ayetleri şöyledir: “Bütün İsrail ülkesinde bir tek demirci yoktu. Filistliler, ‘İbraniler kılıç, mızrak yapmasın.’ demişlerdi. Bu nedenle bütün İsrailliler saban demirlerini, kazma, balta ve oraklarını biletmek için Filistliler’e gitmek zorundaydılar.”
- 6
Allah’ın Hz. Davut’a zırh yapım tekniğini öğrettiğine işarettir. Bkz. Enbiya: 80
“Taberi’nin verdiği bilgiye göre, daha önce zırhlar levha biçiminde yapılırken, Davut(a.s) ile birlikte örgülü, gömlek zırhlar yapılmıştır. (Diyanet tefsiri 5. Cilt s:418)”
- 7
Bu cümlenin muhatabı aynı zamanda bütün müminlerdir. Kıssa bağlamında mesaj şöyle olmalıdır: “Ey Davut! Başarı için silah yeterli değildir. Salih ameller de işlemek gerekir.”
- 8
Müfessirler bu durumu, yelkenli filosunu sevk etmesi için Davut’un (a.s) rüzgârdan yararlanması olarak da yorumlamışlardır.
- 9
Demir ve bakır, dönemin en önemli madenleridir. Davut (a.s) bu maden ocaklarını tespit edip işleyerek büyük bir güç kazanmıştır.
- 10
Diğer kralların görkemli yapıları halkın vergileriyle yapıldığı halde, Hz. Süleyman’ın yapıları halkın sırtından yapılmamıştır.
- 11
Bu ayet suredeki Hz. Süleyman kıssasının son ayetidir. Hz. Süleyman, “Ey Rabbim! Bana, benden sonra kimsenin ulaşamayacağı bir mülk (hükümranlık) bahşet. (Sad: 35)” demişti. Allah bu duanın bir sonucu olarak ona, bir kısmı yukarıda anlatılan ayrıcalıklı bir iktidar nasip etmiştir. Bunlara mecazi bir anlam yükleyecek olursak o zaman “emsalsiz bir saltanat” söz konusu olamaz. Hz Süleyman insan ve cinlerden suçlu olanları da hizmetinde kullanıyordu. (Bkz. Sad: 37, 38) Zorla çalıştırılanlar öldüğünü anlamış olsalardı çalışmayı hemen bırakacaklardı. Ölen bir insanın asaya dayalı olarak yaşıyor görünmesi mümkün müdür? Bu, ölenin uygun bir oturma pozisyonunda olmasıyla açıklanabilir. Hz Süleyman ani olarak ölmüş, ağırlığını asasına vermesi nedeniyle de bir süre sonra asası en zayıf yerinden kırılmıştır.
- 12
Sulama amaçlı baraj suyunun geçtiği derenin iki tarafında yeşeren verimli topraklar.
- 13
Zımnen: Mevcut zenginlik herkese yettiği halde onlar kardeşçe yaşama yerine, köylerine sığmadılar ve arazi kavgasına başladılar.
- 14
Bir an önce zengin olmak istediler ve mevcut imkânlarına şükredeceklerine nankörlük ettiler.
- 15
Bkz. Hicr: 39, 40, Sad: 82, 83
- 16
Bkz. Necm Suresi girişindeki “Şefaat” isimli açıklama
- 17
Kıyamet gününün dehşetinden korunmak için herkes kendine yarar sağlayacağını düşündüğü birine sığınmak isteyecektir. Oysa bunun bir yararı olmaz. Çünkü Allah yüceliğini ve büyüklüğünü gösterecektir. Nitekim yargı tam bir hakkaniyetle sonuçlanmış ve bu durum yargılananlar tarafından dile getirilmiştir.
- 18
“Zaten inkâr ve günahla geçen bir hayatınız vardı.”
- 19
Zımnen: “Bizimle başa çıkamazsınız.”
- 20
“Sizin söylediğiniz gibi yeniden dirileceğimize ve hesap vereceğimize de inanmıyoruz.”
- 21
Bakara Suresi 276. Ayette şöyle buyrulmuştur: “Allah, faizi mahveder ve sadakaları artırır...”
- 22
Hz. İsa’ya benzer bir soru sorulduğunda nasıl cevap verdiği Maide Suresi’nde şöyle anlatılmıştır: “Allah kıyamet günü şöyle diyecek: “Ey Meryem oğlu İsa! Sen mi insanlara, ‘Allah’ı bırakarak beni ve anamı iki ilâh edinin’ dedin?” İsa da şöyle diyecek: “Seni tenzih ederim. Hakkım olmayan bir şeyi söylemem benim için söz konusu olamaz. Eğer ben onu söylemiş olsaydım, elbette sen bunu bilirdin. Sen benim içimde olanı bilirsin; ama ben sende olanı bilemem. Şüphesiz ki gaybı bilen ancak sensin. (Maide: 116)”
Maide Suresi 116. Ayette Hz. İsa’nın şahitliğine başvurulması da, bu ayette olduğu gibi meleklerin şahitliği de yargılama sahnelerinin örnekleridir. Allah her şeyi bildiği halde meleklere, “Size tapanlar bunlar mıydı?” diye sormuştur. Allah mücrimlerin tüm dayanaklarını bu şekilde boşa çıkarmış ve “Ne günahımız vardı da cezalandırılıyoruz?” demelerine engel olmayı murat etmiştir.
- 23
Melekler kendilerini Allah’a ortak koşan insanların aslında görünmeyen varlıklara (cin-şeytan) taptıklarını, ancak “Meleklere tapıyorduk.” diye iftira attıklarını söylemişlerdir.
- 24
“’İkişer ikişer ve teker teker’ ifadesi, insanın bütün hallerine işarettir. Çünkü insan, ya başkasıyla beraberdir yahut tek başınadır... (Razi)”
- 25
Zımnen: Gerçekler ortaya çıktığında benim neyin peşinde olduğum zaten anlaşılacaktır.
- 26
“Yakalandıklarını iyice anlamışlardır.” diye çevirdiğimiz metnin kelime çevirisi “Yakın bir yerden yakalanmışlardır.” şeklindedir. Kâfirler hesap vermeyi, “Ne kadar da uzak!” diyerek ihtimal dışı sayıyorlardı (Bkz. Kaf: 3, Mearic: 6,7) Kur’an’ın çağrısı ise onlara, “...[Sanki] çok uzak bir yerden sesleniliyormuş gibi... (Fussilat: 44)” geliyordu. Ancak şimdi her şey ortadadır. Kâfirler yeni durumun hayal veya rüya olmadığını, gerçek olduğunu tam anlamıyla kavramışlardır. Ayrıca Bkz. Kaf: 41 ve ilgili dipnot.
- 27
Kâfirler anlık yaşar. Dünya’da ahiret onlar için “uzak bir mekân”dı. Şimdi ise Dünya “uzak bir mekân” oldu. Bu örnek Kur’an’ın, kelimeleri edebi bir üslupla nasıl kullandığını da göstermektedir.
- 28
Geleceği bilmedikleri halde, ahiret âlemi hakkında ileri geri konuşurlardı.
- 29
Dünya’ya dönme İstekleri yerine getirilmez.
- 30
İş işten geçtikten sonra Firavun da benzer şekilde yola gelmiş; ancak kabul görmemişti.