29Ankebut Suresi
69 ayet · 14 açıklama
Bismillâhirrahmânirrahîm
Elif lam mîm.
İnsanlar, “İman ettik.” demelerinin yeterli olduğunu ve sınanmadan bırakılacaklarını mı sanıyorlar?
Gerçekten de Biz, [sadece onları değil,] onlardan önce yaşayanları da sınavdan geçirmişizdir. O halde Allah kuşkusuz, özü doğru olanı da, yalancıları da mutlaka ortaya çıkaracaktır.
Yoksa kötülük işleyenler bizden kurtulabileceklerini falan mı sanıyorlar? Ne fena bir muhakeme!
Her kim Allah’a kavuşma hesabı ile hareket ederse, bilsin ki Allah’ın belirlediği o vakit mutlaka gelecektir. O Semi’dir, Âlim’dir.
Üstün bir gayret sarf eden (cehd eden) kimse, bunu sadece kendi lehine yapmıştır. Çünkü Allah’ın hiçbir şeye ihtiyacı yoktur.
İman edip Salih amel işleyenlere gelince, Biz onların kötülüklerini kesinlikle dikkate almayacak, işledikleri amellere ise en alasından karşılık vereceğiz.1
Biz, insana, ana-babasına karşı iyi muamelede bulunmasını tavsiye etmişizdir. Şayet onlar, seni, hakkında ilme (ilmi bir delile)2 sahip olmadığın bir hususta bana ortak koşman için gayret gösterecek olurlarsa, o zaman onlara itaat etme! [Zira] dönüşünüz banadır ve o zaman size yaptıklarınızın [hangisi doğru hangisi yanlış, hepsini] haber vereceğim.
İman eden ve salih amel işleyenler var ya, hiç kuşku yok, işte Biz onları mutlaka salihler zümresi arasına katacağız.
İnsanlardan kimi de vardır ki “İman ettik.” derler; fakat Allah yolunda bir eziyet görünce de insanların bu sınavını (baskı ve ezasını) sanki Allah’ın azabı gibi sayarlar. Şayet Rabbinden bir yardım (zafer) gelecek olsa [bu defa da,] “Biz kesinlikle sizinle birlikteyiz!” derler. Oysa herkesin kalbinden ne geçtiğini en iyi bilen Allah’tır, öyle değil mi?
Hiç kuşkusuz Allah kimlerin mümin, kimlerin münafık olduğunu mutlak surette ortaya çıkaracaktır.
Kâfirler müminlere, “Bizim yolumuza uyun, kusur ve günahlarınızı biz yüklenelim.” derler.3 Hâlbuki onların kusur ve günahından hiçbir şey yüklenecek değillerdir. Onlar hiç kuşku ki yok yalan söylüyorlar.
Hiç şüphe yok ki Onlar, kendi yükleri yanında başka yükleri de taşımak zorunda kalacaklar ve iftiralarından (temelsiz iddialarından) dolayı Kıyamet Günü, mutlaka sorumlu tutulacaklardır.
Gerçek bu ya, Biz Nuh’u kavmine peygamber olarak göndermiştik. O da, elli yıl hariç, aralarında bin yıl kadar4 kalmıştı da zulümde ısrarları üzerine bir tufan onları yakalamıştı.
Fakat Biz onu da, gemide bulunanları da kurtardık ve bunu alemlere bir ibret nişanesi yaptık.
Ve İbrahim... O da kavmine şöyle demişti: “Allah’a kulluk edin ve O’ndan sakının! Anlayacak olursanız, bu sizin için daha hayırlıdır.”
Asılsız gerekçeler üreterek Allah’ı bırakıyor ve putlara tapıyorsunuz;5 oysa Allah’ı bırakıp taptığınız o şeylerin size rızık verecek güçleri yoktur. Şu halde rızkınızı Allah katında arayın, O’na ibadet edin ve ona şükredin! Çünkü O’nun huzuruna döneceksiniz.
Eğer beni tekzip ederseniz, [bilin ki] önceki ümmetlerde tekzip etmişlerdi. Resulün vazifesi ise sadece açık bir dille uyarmaktır.6
Allah’ın yaratmayı ilk önce nasıl başlattığını, sonra onu nasıl tekrarladığını7 görmüyorlar mı? Şüphesiz bu, Allah’a göre çok kolaydır.
De ki: “Yeryüzünü dolaşın da, Allah’ın yaratmayı nasıl başlattığına [dair örneklere] bir bakın!” Benzer şekilde Allah, [ölümden] sonra [sizi] yeniden inşa edecektir. Çünkü Allah’ın her şeye gücü yeter.
O, dilediğine azap eder, dilediğine rahmet eder. Dönüp varacağınız yer yalnızca O’nun huzurudur.
Siz ne yeryüzünde, ne de gökyüzünde O’nu aciz bırakacak değilsiniz. Allah’ın elinden kurtulmak için başka bir dost ve yardımcı da bulamazsınız.
Allah’ın ayetlerini ve Onunla buluşacaklarını inkâr edenler var ya, Benim rahmetimden ümitlerini kesmiş olanlar işte onlardır! Onları can yakan bir azap beklemektedir.
[İbrahim’e gelecek olursak,] kavmi onun hakkında “Onu ya öldürün ya da yakın!” demekten başka bir tepki veremediler. Ama Allah onu ateşten kurtardı. Bakın, işte bunda mümin bir topluluk için alınacak dersler vardır.
İbrahim dedi ki: “Sizler dünya menfaati için kurduğunuz dostluğun hatırına, Allah’ı bir yana bırakarak putları ilah edindiniz. Oysa kıyamet günü birbirinizi tanımazlıktan gelecek, birbirinize lânet okuyacaksınız. Varacağınız yer cehennemdir. Orada size yardım elini uzatan hiçbir kimseniz de bulunmayacaktır.”
Bunun üzerine Lût ona iman etti. Şöyle dedi: “Doğrusu ben Rabbime hicret ediyorum.8 Çünkü O Aziz’dir, Hâkim’dir.”
O’na İshak ve Yakub’u bahşettik, peygamberliği ve kitabı onun soyundan gelen kimselere verdik. O’na dünyada mükafatını verdiğimiz gibi, şüphesiz o, ahrette de salihler arasında olacaktır.
Lût [a gelecek olursak, O,] kavmine şöyle seslendi: “Gerçekten de siz, daha önce hiçbir milletin yapmadığı bir fenalığı yapıyorsunuz.
Siz, [hala] erkeklere yaklaşmaya, yol kesmeye ve toplu halde (açıktan) çirkinlikleri yapmaya devam edecek misiniz?” Kavminin cevabı ise yalnızca şöyle oldu: “Eğer doğru söyleyen biriysen [hiç durma,] Allah’ın azabını getir [de görelim!]”
[Bunun üzerine Lut,] “Ya Rabbi! Şu fesat [peşinde koşan ahlaksız] topluma karşı bana yardım et!” dedi.
Elçilerimiz İbrahim’e, bir oğlu olacağına dair müjde vermek üzere geldiklerinde, “Şu kentin halkı var ya, işte biz onları helak edeceğiz; çünkü oranın halkı zalimdir.” dediler.
İbrahim dedi ki: “Ama orada Lût var!” Şöyle cevap verdiler: “Biz orada kimlerin olduğunu daha iyi biliyoruz. Onu ve ailesini tabii ki kurtaracağız. Yalnız karısı hariç, o kalacak.”
Elçilerimiz Lût’a gelince [Lut, misafirlerinin güvenliğini sağlayamayacağını düşünerek] fenalaştı ve çaresizlik içinde bunaldı. Elçiler [durumu açıkladılar9 ve] şöyle dediler: “Korkma ve üzülme! Çünkü biz seni ve ehlini kurtaracağız; ancak karın geride kalacak.
Ayrıca haberin olsun ki, bu yöre halkının üzerine, fasıklıkları (ahlaki yozlaşma) yüzünden gökten bir felaket indireceğiz.”
Nihayet geriye, aklını kullanan insanlar için (ibretlik sonlarını gösteren) bariz kanıtlar bıraktık.
Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı, gönderdik. Şöyle dedi: “Ey kavmim! Allah’a ibadet edin, beklentilerinizi ahiret gününe saklayın zorbalık ederek yeryüzünde fesat çıkarmayın.”
Sonuçta O’nu tekzip ettiler. (Davetini reddettiler.) Bunun üzerine onları bir titreme tuttu ki oldukları yere yığılmış olarak sabahladılar.
Ad ile Semûd’u da helak ettik. Onların başına nelerin geldiği, [vaktiyle oturdukları] meskenlerin durumu nedeniyle ortadadır. Şeytan yaptıkları şeyleri onlara süslü göstermiş ve doğru yolu onlara kapatmıştı. Oysa gerçeği görebilecek durumdaydılar.
Kârûn’u, Firavun’u ve Hâmân’ı da helâk ettik. Gerçekten de Musa onlara kesin deliller getirmişti; fakat yeryüzünde büyüklük tasladılar. Oysa ön alacak değillerdi. (Azabımızı engelleyecek güçleri yoktu.)
Nitekim onları günahlarıyla yakaladık. Kiminin üzerine, taşları [bile] savuran rüzgâr gönderdik. Kimini korkunç bir ses yakaladı. Kimini yerin dibine geçirdik, kimini de suda boğduk. Allah onlara zulmetmiyor, asıl onlar kendilerine yazık ediyorlardı.
Allah’ı bırakıp da başka birilerinin himayesine sığınanın durumu, kendine ağlardan ev yapan örümceğin durumuna benzer. Oysa evlerin en cılızı örümceğin evidir. Keşke anlayabilselerdi.
Allah, onların, kendi dışında (Allah’ın astında) nelere [ve kimlere] yalvardığını çok iyi bilmektedir. Çünkü O Aziz’dir, Hakim’dir.
İşte biz insanlara böyle örnekler veriyoruz. Ancak [ibret almak için,] alimler dışında kimse akıl yürütmez.
Allah, gökleri ve yeri hak ile (belli bir amaç için) yaratmıştır. İşte bunda müminler için çıkarılacak dersler bulunmaktadır.
Kitaptan sana vahyedileni oku ve namazını yerine getir.10 Çünkü namaz kötülüklerden ve fahşadan (yüz kızartıcı günahlardan) uzak tutar. Kuşkusuz ki Allah’ı zikretmek büyük bir iştir. Allah, yaptıklarınızı bilmektedir.
Kitap ehli olanlarla, zulme tevessül etmedikleri sürece, en güzel bir yöntemle mücadele ediniz. Onlara şöyle deyin: “Biz, bize indirilene de, size indirilene de inanıyoruz. Bizim ilâhımız da, sizin ilâhınız da birdir ve biz O’na teslim olduk.”
İşte Biz sana bir kitap indirdik. Kitaba muhatap olanlar ona inanırlar. Onlardan (Ehl-i kitaptan) da inananlar vardır. Zaten gerçeği bildiği halde ayetlerimizi ancak kâfirler inkâr eder.
Sen bundan önce herhangi bir kitap okumuş yahut yazı yazmış değildin. Şayet öyle olsaydı bu durum, asılsız iddia peşinde koşanların kuşku duymasına neden olabilir; [onlar bunu kullanabilirlerdi.]
Fakat Hayır! O ayetler, ilim erbabının göğsüne nüfuz etmiştir.11 Zaten gerçeği bildiği halde ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder.
“Ona Rabbinden mucizeler indirilmesi gerekmez miydi?” diyorlar. Onlara De ki: “Mucizeler ancak Allah’ın elindedir. Benim görevimse sadece açık bir uyarıdır.”
Onlara okunup duran bu kitabı senin üzerinden indirmiş olmamız onlar için yeterli değil mi? Oysa bu kitap, inanmak isteyenler için rahmet ve zikirle doludur.
De ki: “Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve yerde ne varsa hepsini bilmektedir. Batıla inanıp Allah’ı inkâr edenlere gelince, hüsranı yaşayacak olanlar işte onlardır.”
Senden alelacele azap getirmeni istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir vadesi olmasaydı, azap onlara çoktan gelmişti; fakat hiç farkına varmadıkları bir esnada azap aniden gelecektir.
[Evet,] senden acele azap istiyorlar. Zaten cehennem, kâfirleri kesin olarak çevrelemiş durumdadır.
Azabın onları hem başlarından, hem de ayaklarının altından (tepeden tırnağa) saracağı gün, o gün Allah şöyle diyecektir: “Yaptıklarınızın karşılığını tadın şimdi”
Ey benim mümin kullarım! Yarattığım bu yeryüzü çok geniştir. O halde, [gerekirse ülkenizi terk ederek] sadece bana kulluk edin!
Her can ölümü tadacaktır [ve] sonunda herkes Bize dönecektir.
İman edip Salih amel işleyenleri, hiç şüpheniz olmasın ki, ebedî kalmak üzere, zemininde ırmakların aktığı cennetin köşklerine yerleştireceğiz. Çalışanların mükâfatı ne güzel!
Onlar ki sabredenler ve yalnız Rablerine tevekkül edenlerdir.
Hayvanlardan nicesi var ki, kendi rızıklarını taşıyamazlar.12 Allah onlara da rızık veriyor, size de. Çünkü O Semi’dir, Âlim’dir.
Gerçek şu ki, şayet onlara, “Gökleri ve yeri kim yarattı, Güneş’i ve Ay’ı hizmetinize kim sundu?” diye soracak olsan mutlaka, “Allah!” diyeceklerdir. O hâlde nasıl oluyor da bir bahane uydurabiliyorlar.
Allah, kullarından dilediğine bol rızık verir; dilediğine ölçüyle. Çünkü Allah her şeyi bilmektedir.
Gerçekten de, şayet onlara, “Gökten yağmur yağdırıp ölü toprağa yeniden hayat veren kimdir?” diye soracak olsan, hiç tereddüt etmeden, “Allah’tır!” derler. De ki: “El hamdü lillah!” Fakat onların çoğu [yine de] akıl yürütmezler.
Bu dünya hayatı, bir eğlence ve oyundan ibarettir. Ahiret yurduna gelince, işte gerçek yaşantı13 odur. Keşke anlayabilseler!
Gemiye bindiklerinde (bir tehlike anında) dini yalnız O’na tahsis ederek (samimi duygularla) Allah’a yalvarırlar; fakat sağ salim karaya çıkmaya görsünler, yeniden Allah’a şirk koşmaya devam ederler.
Kendilerine lütfettiğimiz [bütün bu] nimetlere karşı nankörlüğe devam etsinler ve bir süre daha hayatlarını yaşasınlar bakalım! Nasılsa yakında öğrenecekler.
Çevrelerinde yaşayan insanlar [esir] alınıp götürülüyorken, (güvenlikten yoksunken) onların yaşadığı [bu] yeri dokunulmaz ve emin bir belde yaptığımızı görmüyorlar mı? Hala batıla (boş şeylere) inanıp da, Allah’ın nimetlerini inkâr mı edecekler?
Kendi uydurduğu yalanla Allah’a iftira atan14 yahut kendisine hak geldiği halde onu tekzip edenden daha zalim kim olabilir? Kâfirlerin adresi cehennem değil midir?
Uğrumuzda üstün bir gayret sarf edenlere gelince, Biz onlara elbette yollarımızı göstereceğiz. Çünkü Allah, kuşkusuz ki muhsinlerle beraberdir.
Açıklamalar
- 1
Benzer bir ifade için Bkz. Ahkaf Suresi:16
- 2
Zira Allah’a şirk koşmanın ilmi bir dayanağı olamaz.
- 3
“Kusur ve günahınızı yüklenelim” ifadesini ahiret için düşünmek mümkündür; ancak bu ifadenin, “Bizimle birlikte hareket ederseniz, hatalarınızdan dolayı sizi himaye ederiz.” şeklinde anlaşılması daha mantıklı görünmektedir.
- 4
“Neredeyse ömrünün tamamı” anlamındadır.
- 5
“Tehlukune ifken” (iftira üretme) ibaresini putlara tapmanın bir gerekçesi olarak düşünmek gerekir. Çünkü insan, kendi eliyle yaptığı putun bir nesne olduğunu bilir; fakat ona bazı temsiller yükler.
- 6
Bu ifadeler bir tehdit barındırmaktadır: “Önceki ümmetler de peygamberlerini tekzip etmişler ve kendi akıbetlerini hazırlamışlardı.”
- 7
“Canlıların içine üreme yasası koyarak...” Bu ifade, sürekli olarak yeni türlerin yaratıldığına da işarettir.
- 8
“Doğrusu ben Rabbime hicret ediyorum” ifadesi Hz. İbrahim’in ifadesi olarak kabul edilir. Bu olaydan sonra Hz İbrahim ve Hz. Lut bu diyarı terk ettiler. “Rabbe hicret etmek” aynı zamanda şirk ortamından uzaklaşmak demektir.
- 9
Bkz. 11:81
- 10
Bkz. Cuma Suresi girişindeki “Namaz Dinin Direğidir” isimli makale
- 11
İlim erbabı, Kur’an’ın Allah kelamı olduğunu anlar.
- 12
Yiyeceklerini önceden hazırlamadıkları halde hayatlarını devam ettirebilirler. Allah’a tevekkülün bir sonucu olarak, rızık endişesinin yersizliği anlatılmıştır. Ayrıca Bkz. 6:151
- 13
Dünya hayatına (hayatüddünya) karşıt olarak hayatül ahire değil daima Darül ahire gelmiştir. Ahiret hayatı için “hayavan” kelimesi kullanılmıştır.
Razi bunu açıklarken: Hayavân” tıpkı, “hayât” gibi, “hayye” fiilinin masdarıdır. Fakat “hayavan” kelimesinde bulunan mana, “hayat” kelimesinde tam olarak yoktur. Buna göre Cenâb-ı Hak sanki “Nazar-ı dikkate alınması gerekli olan hayat, o ikinci hayattır” demek istemiştir. İfadelerini kullanır. Şüphesiz bu hayat dünya hayatından daha cazip bir hayattır (Bkz: Ali İmran:14-15) Ancak kelime ile asıl maksat, duygu ve beden olarak yeniden inşa edilmiş müminin yeni hayatı olmalıdır. Beden yeni dizayn edilmiş hali sayesinde “Gözün görmediği kulağın duymadığı” yeni hazları hissetme kabiliyeti kazanır.
- 14
Müşrikler, şirk koştukları şeylerin Allah nezdinde itibarlarının olduğunu iddia ederler. Bu yalandır ve Allah’a iftiradır.