25Furkan Suresi
77 ayet · 21 açıklama
Bismillâhirrahmânirrahîm
Bütün âleme bir uyarı olması için kuluna Furkanı (hak ve batılı ayıran ölçüyü) indiren [Allah] ne kadar da mübarektir.
Göklerin ve yerin mülkü (bütün egemenliği) O’nundur. Bir çocuğu bulunmadığı gibi mülkünde hiçbir ortağı da yoktur. Çünkü her şeyi o yaratmış ve kaderini o tayin etmiştir.1
Durum bu olduğu halde [Müşrikler], O’nu bırakıp, hiçbir şey yaratamayan, aksine kendisi yaratılmış bulunan, kendine bile fayda veya zarar vermekten aciz, öldürmeye, yaşatmaya ve yeniden diriltmeye güçleri yetmeyen ilahlar ediniyorlar.
Kâfirler “Bu kitap onun uydurduğu yalandan başka bir şey değildir, başka bir topluluk da bu hususta ona yardım etmiştir” diyorlar ve şüphesiz bir zulme ve iftiraya başvuruyorlar.
Ve şöyle diyorlar: “Bu, onun bir başkasına yazdırdığı ve sabah akşam kendisine okutarak [iyice ezberlemeye çalıştığı] eskilerin masallarından ibarettir.”
De ki: “Onu, göklerin ve yerin bütün sırlarını bilen birisi indirdi.”Doğrusu O Gafurdur, Rahimdir.
Bir de şöyle diyorlar: “Bu ne biçim peygamber, yemek yiyor, çarşı-pazarda geziyor? Onun yanına bir melek indirilseydi de kendisiyle birlikte uyarsaydı ya!
Yahut kendisine bir hazine verilseydi veya mahsulünden yiyeceği [mucizevî] bir bahçesi olsaydı ya!” Zalimler: “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz” diyorlar.
Bak işte, senin hakkında hangi benzetmeleri yapıp ta yollarını şaşırdılar. Artık bir daha doğru yolu bulamazlar.
İstediği takdirde sana bu [denilenlerden] daha iyisini, içinden ırmaklar akan cennetleri verebilecek olan, sana saraylar kurabilecek olan Allah ne kadar mübarektir. (Eli boldur.)
Asıl mesele, onlar Saati (Dünyanın sonu ve yargı anına dair uyarıları) yalanladılar. Biz ise Saati yalanlayanlara çılgın bir cehennem ateşi hazırladık.2
Aralarındaki uzak mesafeye rağmen ateşle karşılaştıklarında onun, hışmını [görecek ve öfkesinden nasıl] homurdandığını işiteceklerdir.
Birbirine bağlı olarak onun en dar yerine tıkıldıkları vakitse yok olmak için yalvaracaklardır.3
“Bugün bir defa yok olmak için değil, defalarca yok olmak için yalvarın bakalım.”
De ki: Bu mu daha iyi, yoksa takvâ sahiplerine söz verilmiş olan sonsuzluk cenneti mi? Burası onların [amellerinin] bir karşılığı ve [yeni] ikamet adresleridir.
Orada, sonsuza kadar istedikleri her şeyi bulacaklardır.[Her insanın] arzu ettiği bu vaadin gerçekleşeceğine Rabbin kefildir.
Rabbin o gün onları ve Allah’ı bırakıp tapmış oldukları her şeyi toplayacak ve: “Şu kullarımı siz mi şaşırttınız, yoksa kendileri mi şaşırdılar? diye soracaktır.
Şöyle cevap verirler: Seni tenzih ederiz. Seni bırakıp da başka dostlar edinmek bize yakışmaz. Lakin Sen onları ve atalarını dünyadan fazlasıyla yararlandırdın, nihayet zikri (seni hatırlarına getirmeyi) unuttular ve kendi sonlarını hazırlamış oldular.”
[Gördünüz işte! Taptıklarınız bile) “Sizi yalancı çıkardılar. Artık ne azabı savacak ne de yardım temin edecek imkânınız kalmamıştır. İçinizde her kim bu zulme bulaşmışsa ona büyük bir azap yaşatacağız.”
Senden önce gönderdiğimiz peygamberler de yemek yer, çarşı- pazarda gezerlerdi. Sizin bir kısmınızı, diğer bir kısmınız için fitne yaptık.4 Bakalım sabredebiliyor musunuz? Ve [unutma ki] Rabbin, her şeyi görüyor.
Bizimle karşılaşmayı hiç beklemeyenler diyorlar ki: “Bizim için [peygamber olarak] melekler indirilseydi yahut da Rabbimizi görseydik ya!” Gerçek şu ki onlar kendi başlarına kibre kapılmışlar ve hadlerini fazlasıyla aşmışlardır.
[Oysa] melekleri görecekleri gün o suçlulara müjdeli bir haber çıkmayacağı gibi şöyle denilecektir: “Haram, size [bugün cennet]5 haram”
O gün [müşriklerin] amellerine yönelip [ezip geçeriz ve] hepsini saçılmış toz haline getiririz.6
Cennet halkı ise en iyi yerlerde ikamet edecekler ve en güzel yerlerde dinleneceklerdir.
O gün gökyüzü bulutlar halinde yarılacak ve melekler bölük bölük inecektir.7
Mülk (egemenlik) o gün, tam olarak Rahman’ındır. Kâfirler için ise o gün çok zorlu bir gündür.
O gün zalimler ellerini ısıracak ve: “Keşke Peygamber’in yoldaşı olsaydım, yazıklar olsun bana, keşke falanı dost edinmeseydim, bana zikir (uyarı) gelmişken beni zikirden o ayırdı, zaten şeytan, insanı ayarttıktan sonra hep yüzüstü bırakmıştır.” diyecektir.
O gün Peygamber şöyle şikâyet eder: “Ya Rabbi, halkım bu Kur’an’ı tamamen terk etti”8
[Sadece sana değil] Biz işte böyle her Peygambere mücrimlerden bir düşman çıkarırız. (Her peygamberin şikâyet edeceği böyle düşmanları olmuştur.)[O halde üzülme! Çünkü] Yol gösterici ve yardımcı olarak Rabbin sana yeter.
Kâfirler: “Kur’an [Tevrat gibi] ona bir defada toptan verilseydi ya! Diyorlar. Oysa biz onu belli aralıklarla indiriyoruz. Çünkü [yaşanan olaylara karşı] kalbine güç katmak istiyoruz9
İşte böyle, onlar sana hiçbir misal10 getirmezler ki (buna karşılık) sana gerçeği ve en güzel açıklamayı yapmış olmayalım.
O yüz üstü sürüklenip de cehenneme doldurulacak olanlar11 var ya! Onlar [cehennemde] yerleri en kötü, [dünyada] yolları en sapık olanlardır.
Gerçekten de Biz, Musa’ya kitabı verdik. Kardeşi Harun’u da ona yardımcı yaptık.
Ardından ayetlerimizi yalanlayan o toplumu (firavun avenesini) uyarmaya gidin dedik. [inanmayınca da] o toplumun sonunu getirdik.
Nuh’un kavmi Peygamberlerini yalanladıklarında ise onları suda boğduk ve [onların durumunu] bir ibret vesilesi yaptık.[Çünkü biz] zalimler için can yakan bir azap hazırlamışızdır.
Ad kavmi, Semûd kavmi, Ress halkı ve arada daha niceleri.
Her birine geçmişten misaller vermiştik. [Ama bir yararı olmadı] Biz de hepsinin kökünü kazıdık.
Onlar, belâ yağmuruna tutulmuş olan o beldeye12 uğramışlardır. Orada olup biteni de anlayamıyorlar mı?[Anlamadıkları gibi] tersine, onlar öldükten sonra dirilmeyi [ve hesap vermeyi] ihtimal dâhilinde görmezler.
Seni gördükleri zaman, mutlaka alay konusu yapıyorlar: “Allah’ın elçisi bu muymuş? Eğer tanrılarımıza bağlı kalmakta sabır göstermeseydik, az kalsın bizi yoldan çıkaracaktı” diyorlar. Yakında azabımızı gördüklerinde kimin yoldan çıktığını anlayacaklar.
Kendi heva ve hevesini tanrılaştıran kimseyi görüyor musun? Ondan sen mi sorumlu tutulacaksın?
Yoksa sen, onların çoğunun söz dinleyeceğini yahut akıllanacağını mı sanıyorsun? Ne gezer! Onlar sanki hayvandırlar. Hatta yolları daha da sapıktır.
Rabbinin gölgeyi nasıl da uzatıp [kısalttığını] görebiliyor musun? Eğer dileseydi, onu (gölgeyi) sabitlerdi.[Bak gör ki] güneşin [değişen açısı] bunun delilidir.13
Sonra onu azar azar kendimize çekeriz.
Yine O, geceyi sizin için bir elbise, uykuyu bir dinlenme ve gündüzü ise [geçim için] etrafa yayılma zamanı yapmıştır.
Rahmetinin öncesinde rüzgârları müjdeci olarak gönderen O’dur. Böylece gökten tertemiz su indiriyor ve onunla ölü toprağı diriltiyoruz. Yine onunla, hayvan olsun insan olsun, yarattığımız nice canlıya su veriyoruz.
Gerçek şu ki, Biz bütün bunları belki ders alırlar diye insanların gözü önüne sergileyip durmaktayız. Fakat yine de insanların çoğu sadece nankörlük ediyorlar.
Dileseydik her memlekete bir uyarıcı gönderirdik.
[Ancak bütün insanları uyarma görevini sana verdik) O halde asla kâfirlere itaat etme (onlarla uzlaşma) ve buna (Kur’an’a) dayanarak onlara karşı büyük bir mücadeleye giriş.
O, biri tatlı ve ferahlatıcı diğeri tuzlu ve acı olan iki denizi birbirine salmıştır.[Ancak karışmazlar çünkü] ikisinin arasına birbirine karışmasına engel olan bir perde koymuştur.
Yine O, [aynı] sudan bir insan yaratıp ondan soy sop ve hısımlık meydana getirmiştir. Çünkü Rabbin her şeyi yapacak güçtedir.
Onlar yine de Allah’ı bırakıp, kendilerine ne faydası ne de zararı dokunmayan şeylere kulluk ediyorlar. Zaten kâfir Rabbine karşı sırtlarını dönmüştür.14
Biz seni ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik.
De ki: “Buna karşı sizden bir ücret istemiyorum. İsteyenin Rabbine giden yolu tutmasına vesile olayım yeter.
Sen ölümsüz bir hayata sahip olan Allah’a tevekkül et ve O’nu hamd ile tespih et. Kullarının işlediği günahlardan O’nun haberli olması yeterlidir.
Gökleri yeri ve ikisinin arasında bulunan her şeyi altı günde yaratan sonra da Arşa kurulan Rahman O’dur. O halde [ne istersen O] Habir’den15 iste.
Onlara “Rahman’a secde edin”16 denildiğinde onlar “Rahman ne imiş? Sen istiyorsun diye secde mi edeceğiz yani?” derler ve bu onların nefreti artırır.
Göğe burçlar17 yerleştiren, orada bir ışık kaynağı ve aydınlatanı bir ay yaratan [Rabbin] ne kadar da mübarektir.18
Yine O, İbret almak yahut şükretmek isteyen için gece ile gündüzü ardı ardına getirip duruyor.
Rahmân’ın kulları, yeryüzünde vakarlı ve tevazu içinde yürürler. Cahiller onlara sataştığı zamansa “Selâm!” der geçerler.
Gecelerini Rablerine secde ederek ve kıyama durarak geçirirler.
Ve şöyle derler:” Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzak tut. Çünkü onun azabı kurtulması imkansız bir beladır.
Orası ne kötü bir ikametgah ve ne kötü bir makamdır.”19
İşte onlar infak ettikleri zaman ne israf ederler ne de eli sıkı davranırlar, ikisi arasında bir yol tutarlar.
Yine onlar, Allah ile beraber başka bir tanrıyı çağırmazlar, Allah’ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa günahının cezasını bulur.
Kıyamet günü azabı kat kat arttırılır ve orada hor ve hakir olarak devamlı kalır.
Ne var ki tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler bunun dışındadır. Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Çünkü Allah Gafur’dur, Rahim’dir.
Zaten her kim tövbe eder ve [ardından] salih amel işlerse makbul bir tövbe ile Allah’a dönmüş sayılır.
Onlar ki, yalana şahit olmazlar,20 boş sözlerle karşılaştıklarında ise vakarla geçip giderler.
Yine onlar, kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, kör ve sağır kesilmezler.
Ve onlar şöyle dua ederler: “Rabbimiz! Bize gözümüzü aydınlatacak eşler ve zürriyetler bahşet ve bizi muttakilere önder yap.”21
İşte onlar, sabretmelerine karşılık cennetin en yüksek mevkileri ile ödüllendirilecekler ve orada sağlık temennileri de “Selam” olacaktır.
Ebedi olarak orada kalacaklardır. Ne güzel bir ikametgâh ve ne güzel bir makam.
De ki: “Duanız olmadıktan sonra Rabbim size ne diye değer versin ki? Siz ise onu [tasdik edeceğinize] yalanlıyorsunuz. Artık azap, sizin için kaçınılmaz hale gelmiş bulunuyor.
Açıklamalar
- 1
Allah’ın çocuğu da ortağı da olamaz. İnsanın evlat veya ortak diye yakıştırdığı şeyler aslında Allah’ın yarattıklarıdır. Ayrıca bkz. Zümer:4
- 2
Bkz. Saat Kıyamet ahiret isimli açıklama.
- 3
Bkz. Nebe:40
- 4
“Başkasına, istediğinin her şeyi yapacak bir imkana sahip olmak veya başkasının eline düşmek suretiyle”
- 5
Bkz. Maide:72
- 6
“Amelleri boşa gider, dünyada uğruna mücadele verdikleri hiçbir şeyin anlamı kalmaz” Bkz. Muhammed:8 ve ilgili dipnot.
- 7
Müşriklerin istediği yargılama şekli (Bakara 210) o gün gerçekleşecektir. Zımnen: “Merak etmeyin bir gün o istediğiniz de olur.”
- 8
22- 30 ayetler inkâr edenlerin kıyamet günü yaşayacakları pişmanlığı ele alır. 24. Ayet ise müminlerin durumuna bir gönderme yaparak kıyas imkânı sağlamıştır.
- 9
li-nüsebbite bihî füâdek ifadesi birçok mealde, “onu senin kalbine iyice yerleştirmek için” şeklinde çevrilmiş,” kalbe yerleştirmekten” kuranın ezberlenmesi “rattelnahu tertila” ifadesinden de ezberlenmesi için ağır ağır okunmasının kastedildiği ifade edilmiştir. Böyle bir anlayış bağlama uygun olmadığı gibi Allah’ın kafirlerin bahanelerine karşı seçtiği üsluba da uygun değildir.
Diğer yandan müminler için buradan şöyle bir ders çıkar: “Kur’an’ı sürekli olarak okumak gerekir çünkü bu kalbin hak üzere sabitlenmesini sağlar.”
- 10
“Önceki kitapların toptan indiğine dair örnek”
- 11
“Kur’an ona bir defada toptan verilseydi ya!” gibi bahaneler uyduranlar.
- 12
Burada Mekkelilerin ticaret yolu güzergahında(37:137) uğradıkları Sadum harabeleri kastedilmiştir. Fakat Kur’an nerede olursa olsun geçmişin izlerine rastlayanların gözlem yapmalarını ve ibret almalarını tavsiye etmiştir.
- 13
Kanaatimizce gölgenin uzayıp [kısalmasın] a dikkat çekilmesi, gün içinde gölge boyunun değişmesiyle yahut tefsirlerde üzerinde durulduğu gibi gölgenin faydalarıyla ilgili değildir. Çünkü bunlardan anlamlı bir hikmet devşirilemez. Gölgenin uzaması [yahut kısalması] Mevsimine göre, Güneşin dünyayı görme açısıyla ilgili olmalıdır.”Güneşin delil olması” nın anlamı da budur.”Sonra onu azar azar kendimize çekeriz” ifadesi ise güneşin dik pozisyonunun dönenceler arasında gidip gelmesidir.
- 14
“Rabbini dikkate almaz” Bkz. Hud:92
- 15
“Kullarının her ihtiyacından haberi olandan...” Allah’ın Arşa istiva etmesi “Evrenin hâkimi olarak saltanat koltuğuna oturması” anlamında mecaz bir ifadedir. Ayrıca Bkz. Hakka:17 ve ilgili dipnot.
- 16
“Sadece Rahmana, Arşa kurulan, yerin ve göğün gerçek sahibine”
- 17
Burc, saray demektir. Gökyüzüyle ilgili olarak bu ayetteki sıralamaya (Buruc, sırac, kamer) bugün için en uygun karşılık galaksidir.
- 18
Mübarektir: “Sayısız gök cismi yaratmıştır”
- 19
“Hem fiziki şartlar hem de insanın itibarı açısından”
- 20
Ayette geçen “zûr” ile, yalancı şahitlik kastedilmiş olabilir. Yine bununla, yalan konuşulan yerlerde durmama manası da kastedilmiş olabilir. O zaman bu ayet tıpkı, “Bir başka söze dalıncaya kadar, onlardan yüz çevir” (Enam:68) ayeti gibidir. Yine bununla, uygun olmayan şeylerin geçtiği hiçbir yerde bulunmama kastedilmiş olabilir. Çünkü orada bulunma ve seyretme o işe razı olmanın delilidir. İbn Abbas (r.a) şöyle demiştir: “Bununla Allah’a ve Resulüne iftira edilen, onlar hakkında atılıp-tutulan. yalan-yanlış konuşulan meclislerde bulunmama kastedilmiştir.” (Razi)
- 21
Allah nasıl dua edileceğini de öğretir. Bu dua Hz. İbrahim’in dualarını hatırlatmaktadır.