22Hac Suresi
78 ayet · 30 açıklama
Bismillâhirrahmânirrahîm
Ey insanlık âlemi! Rabbinizden sakının! Zira saatin zelzelesi çok müthiş bir şeydir.
Onu göreceğiniz gün, her emzikli kadın emzirmekte olduğu çocuğunu unutur, her hamile kadınsa çocuğunu düşürür. O gün İnsanları sarhoş sanırsın oysa sarhoş değillerdir. Ne var ki Allah’ın azabı çok daha çetin olacaktır.
İnsanlardan kimi vardır ki hiçbir ilmi dayanağa sahip olmadığı hâlde, Allah hakkında tartışmaya girişir ve her azgın şeytanın peşine düşer.
Oysa onunla ilgili hüküm şudur:” Kim onu dost edinirse bilsin ki o, kendisini yoldan çıkaracak ve alev alev yanan bir ateşin1 azabına çekecektir.”
Ey insanlar! Ölümden sonra yeniden hayat bulma konusunda herhangi bir şüphe duyuyorsanız şunu bilin ki biz sizi önce topraktan, sonra az bir sudan, sonra bir “alaka”dan, sonra da yaratılışı belli belirsiz bir “mudga”dan yarattık ki durumunuzu2 ortaya koyalım. Dilediğimizi, belli bir süreye kadar rahimde tutarız, sonra sizi bir bebek olarak dünyaya getiririz. Sonra da güçlü çağınıza ulaşmanız için (sizi büyütürüz). İçinizden kimi ölür gider kimi de ömrünün en verimsiz çağına kadar yaşar. Öyle ki bilen biriyken artık bir şey bilmez hale gelir.[Benzer şekilde] yeryüzünü kuru ve ölü bir halde görürsün; fakat biz, üzerine yağmur yağdırdığımızda hızla harekete geçer, kabarır ve her çeşitten göz alıcı bitkiler yeşertmeye başlar.
İşte böyle. Çünkü Allah, hakkın ta kendisidir, çünkü o, ölüyü diriltir, çünkü o her şeyi yapacak güçtedir.
Saat (Dünyanın sonu) muhakkak gelecektir. Bunda hiç kuşku yoktur. Allah kabrinde yatanları muhakkak kaldıracaktır.
Hal böyleyken, İnsanlardan kimi de vardır ki, ne ilme, ne bir yol göstericiye, ne de aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah hakkında tartışır durur.
Allah yolundan şaşırtmak için burnu havada3 [küstahça bilgiçlik taslar.] Onun hakkı bu dünyada zillettir. Kıyamet günü ise ona ateş azabını tattıracağız.
“Al işte, bu senin daha önce kendi elinle sundukların” Çünkü Allah kullarına asla haksızlık yapmaz.
İnsanlardan kimi de vardır ki, Allah’a bir ucundan ibadet eder, eğer kendisine bir hayır dokunacak olursa, onunla mutlu olur ve eğer bir fitne (deneme amaçlı bir zorluk) isabet edecek olursa, hemen yüz geri döner. O dünyada da ahrette de hüsrana uğramıştır. Kesin hüsran işte budur.
O Allah’ı bırakıp kendisine ne zarar ne de yarar sağlamayacak olan şeylere yakarır. Tam olarak sapıtmak da işte budur.
[Evet] Zararı yararından fazla olan kimselere yakarır.[İşte] Ne fena bir efendi, ne fena bir yandaş!
Gerçek şu ki, Allah iman edip salih amel işleyenleri, zemininden ırmakların aktığı cennetine koyacaktır. Çünkü Allah dilediğini yapar.
Her kim, Allah’ın dünyada ve ahirette ona asla yardım etmeyeceğini sanıyorsa hemen bir sebeple göğe doğru uzansın. Sonra da [vahyin yolunu] kessin, baksın bakalım [düşündüğü] bu tuzak öfkesini yatıştırıyor mu?4
İşte Biz onu (Kur’an’ı) böyle apaçık ayetler olarak indiriyoruz. Çünkü Allah istediğine doğru yolu gösterir.5
İman edenler, Yahudiler, Sabiiler, Hıristiyanlar, Mecusiler ve müşrikler... Allah kıyamet günü bunların arasını şüphesiz ayıracaktır;6 çünkü Allah her şeye şahittir.
Göktekilerin, yerdekilerin, güneşin, ayın, yıldızların, dağların, ağaçların, hayvanların ve insanların nicesinin Allah’a secde ettiğini görmüyor musun? Nice insan üzerine de azap hak olmuştur. Zira Allah’ın hor ve hakir kıldığına kimse itibar kazandıramaz. Çünkü Allah her istediği yapar.
Şu iki taraf Rableri hakkında mücadeleye girişmiştir. Bunların kafir olanlarına ateşten giysiler biçilmiştir. Başlarından ise de kaynar sular dökülecektir.
Onunla derileri ve iç organları haşlanacaktır.7
Ayrıca [başlarına vurmak için] demir topuzlar bulunacaktır.
Ne zaman oranın kederinden kurtulmaya yeltenseler tekrar geri gönderilecekler ve onlara şöyle denilecektir: “Ateşin azabını yaşamaya [devam edin bakalım]”
Şüphesiz Allah, iman edip salih amel işleyenleri içinden ırmakların aktığı cennetlere koyacaktır. Onlar orada altın ve inci takacaklar ipek elbiseler giyeceklerdir.
Çünkü Allah onlara, sözlerin en güzelini söylemeyi nasip etmiş ve hamd yoluna girmelerini sağlamıştır.
Kâfirlik edenler, insanları Allah yolundan ve Mescid-i Haram’dan –ki biz orayı sürekli durana da ziyaret için gelene de ortak bir ibadet alanı yaptık8 – alıkoyanlar bilsinler ki kim orada zulüm ve ilhada (şirke sapmaya) yeltenirse işte böylelerine çok elim bir azap tattırırız.
Bir zamanlar İbrahim’e inşa edeceği evin (Kâbe) yerini göstermiş ve şöyle buyurmuştuk: “Sakın bana hiçbir şeyi ortak koşma! Bu evimi tavâf edenler için, ayakta duranlar için rükû ve secdeye varanlar için tertemiz tut!
Hem İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya gerek uzak yollardan her türlü binek üzerinde sana gelsinler ve bunun kendilerine sağlayacağı faydalara şahit olsunlar. Ayrıca Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanları, belirli günlerde Allah’ın adını anarak kurban etsinler.” Onların etinden hem kendiniz yiyin, hem de darlık yaşayana ve fakire yedirin.
Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve Beyt-i Atik’i (Kâbe’yi) tavaf etsinler.9
İşte böyle. Kim Allah’ın yasaklarına saygılı davranırsa bu, Rabbi katında kendisi için çok daha hayırlı olur. Açıklananlar hariç, hayvanlar size helal kılınmıştır.10 Şu halde artık putlaştırma pisliğinden ve her zırva sözden uzak durun.11
Allah’a yönelen, O’na şirk koşmayan hanifler12 olun. Her kim Allah’a şirk koşarsa bilsin ki onun durumu gökten düşüp parçalarını kuşların kaptığı veya rüzgârın uzak köşelere savurduğu kimsenin durumuna benzer.
Bu böyledir. Artık her kim Allah’ın sembollerine13 saygı gösterirse, bu durum kalplerde bulunan takvaya işaret sayılır.
Sizin için onda14 muayyen bir zamana kadar15 faydalar vardır Sonra bunlar Beyt-i atik’de nihayet bulur.16
Biz her ümmet için kurban ritüeli koyduk. Böylece Allah’ın insana rızık olarak verdiği hayvanları O’nun adını anarak kesebilsinler.17 Şu halde sizin ilahınız bir tek ilahtır, artık bütün varlığınızla O’na teslim olun. Hassas gönülleri18 müjdele.
Onlar öyle kimselerdir ki, ne zaman Allah’ın adı anılsa kalpleri ürperir, başlarına gelen belalara karşı sabrederler, namazı ikame ederler ve kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler.
Yine cüsseli hayvanları da [kurban olarak] Allah’ın sembolleri yapmanıza izin verdik. Bunda sizin için yararlar vardır. Öyleyse artık, (kurban edilmek üzere) sıraya dizildiklerinde onların üzerine Allah’ın ismini anın ve cansız olarak yere serildiklerinde etinden yiyin, haline kanaat edip istemeyene de isteyene de yedirin. İşte böyle, onları sizin emrinize âmâde kıldık. Artık herhalde şükredesiniz.
Onların ne etleri ne de kanları elbette ki Allah’a ulaşacak değildir. Ona ulaşacak olan sizin takvanızdır. İşte böyle, onları sizin emrinize amade kılmış bulunuyor. O halde size doğru yolu19 göstermesine karşılık Allah’ı ululayın. Güzellikte bulunanları müjdele.
Muhakkak ki Allah iman edenleri müdafaa edecektir. Çünkü Allah hain ve nankörleri asla sevmez.
Savaşa maruz kalanlara, uğradıkları bu zulümden dolayı artık (savaş) izni verilmiştir. Ve şüphesiz Allah onlara yardım edecek güçtedir.
Onlar, sırf “Rabbimiz Allah’tır” dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarıldılar. Eğer Allah, bir kısım insanları diğer bir kısmı ile savmasaydı, içlerinde Allah’ın isminin sıkça anıldığı manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler kesinlikle yıkılır giderdi. Allah, kendisine yardım edenlere muhakkak surette yardım edecektir. Çünkü Allah, Kavidir, Azizdir.
Onlar öyle kimselerdir ki, yeryüzünde onlara imkân versek, namazı ikame eder, zekâtı verirler, iyiliği emreder ve kötülüğü yasaklarlar. Yine de bütün işlerin sonucu Allah’a kalmıştır.
Eğer onlar seni yalanlıyorlarsa, bil ki onlardan önce Nuh kavmi Ad kavmi ve Semûd kavmi de yalanlamıştı.
İbrahim’in kavmi, Lut’un kavmi ve Medyen haklı da yalanlamış, Mûsâ da tekzip edilmişti. Nihayet inkârcılara mühlet verdim. Sonra da onları fena yakaladım. İnkar neymiş gördüler.
Evet, nice memleket vardı ki biz onları zalim oldukları için helâk ettik. Şimdi duvarları, tavanları üzerine çökmüş halde. Nice kullanılmaz halde kuyular, nice süslü saraylar...
Hiç yeryüzünde gezip [gözlem yapmıyorlar mı ki böylece] hissedecek gönüllere ve duyacak kulaklara sahip olsunlar? Gerçek şu ki [baştaki] gözler kör olmaz sinedeki gönüller kör olur.
Bir de senden acele azap istiyorlar.(“Bizi tehdit ettiğin azabı hemen getir de görelim” diyorlar) Allah, tehdidinden asla vazgeçmeyecektir. Ancak Rabbinin katında bir gün, sizin sayıp durduğunuz bin yıl gibidir.
Nice halkı zalim memleket var ki onlara önce mühlet verdim, sonra da onları fena yakaladım. Çünkü [bütün işlerin] sonu bana çıkmaktadır.
De ki: “Ey insanlık âlemi! Benim görevim sizi sadece kesin bir dille uyarmaktır”
İman edip salih amel işleyenlere gelince, onlar için bir mağfiret ve muteber bir rızık (saygın bir ağırlama) vardır.
Ayetlerimizin başarısız kalması için çabalayanlar ise işte onlar ateştedirler.
Senden önce hiçbir resûl ve nebî göndermedik ki, onlar bir şey temenni ettiklerinde şeytan onların temennisinin içine [bir fitne unsuru] sokuşturmuş olmasın.20 Ama Allah, şeytanın sokuşturmalarını bertaraf eder ve ayetlerini sağlamlaştırır. Çünkü Allah Âlimdir, Hâkimdir.
Şeytanın bu sokuşturması kalbinde hastalık bulunanlar ve katı kalpliler için bir fitnedir(sınavdır]Çünkü zalimler çok derin bir yanılgı içindedirler.
Bir de kendilerine ilim verilmiş olanların onun,21 Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilmeleri böylece ona iman etmeleri ve kalplerinin hassaslaşması içindir. Çünkü Allah, iman edenleri doğru yola ulaştırır.
Kâfirler, ansızın gelip çatacak olan Son Saat’e, yahut “ertesi olmayan gün”22 e kadar şüpheler içinde yaşamaktan kurtulamazlar.
O gün mülk (hâkimiyet) yalnızca Allah’ın olup O da İnsanlar hakkında hükmünü verir. Artık İman edip salih amel işleyenler Naîm Cennetleri’nde,
İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise aşağılayan bir azap içindedirler.
Allah yolunda hicret edip sonra da öldürülen yahut ölenleri, Allah güzel bir rızıkla ödüllendirecektir. Çünkü Allah, rızık verenlerin en iyisidir.
Allah onları mutlaka hoşnut kalacakları bir yere yerleştirecektir. Çünkü Allah Âlim’dir, Halim’dir.
İşte böyle... Bir de kim kendisine yapılan haksızlığa karşı misliyle karşılık verdiği halde yine de saldırıya maruz kalırsa, Allah elbette ona yardım edecektir. Çünkü Allah Afüv’dür, Gafur’dur.
İşte böyle... (yasa budur) Çünkü [mizanı koymuştur ve bunun sonucu olarak mesela] Allah, geceyi gündüzün içine katar, gündüzü de gecenin içine katar. Zira Allah, Semi’dir, Basîr’dir.
Evet böyledir! Çünkü Allah Hakk’ın ta kendisidir. O’nu bırakıp da çağırdıkları ise batılın ta kendisidir. Çünkü Allah Aliyy’dir, Kebîr’dir.
Allah’ın gökten yağmur indirdiği, bu sayede yeryüzünün yemyeşil olduğunu görmüyor musun? Zira Allah Latif’dir Habirdir.
Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O’nundur. Çünkü Allah’tır, yalnız O’dur Gani ve Hamit.
Hem karada olanları hem de denizde onun buyruğuyla akıp giden gemileri, hizmetinize sunduğunu ve gökyüzünün- izni dışında- yerin üzerine düşmesini engellediğini görmüyor musun? Zira Allah insanlara karşı Rauf’tur ve Rahim’dir.
Size hayat veren O’dur. Sonra sizi öldürecek sonra da yeniden diriltecektir. Yine de insan ne kadar nankördür.
Biz her ümmet için uygulayacakları ayrı ibadet biçimleri (ritüeller)23 belirledik. O halde bu konuda seninle kesinlikle tartışmasınlar.24 Sen insanları Rabb’ine çağır. Çünkü sen dosdoğru bir yol üzerindesin.
İlle de tartışmak isterlerse de ki: “Allah ne yapmak istediğinizi (gerçek niyetinizi) çok iyi biliyor.”
Allah, ihtilafa düştüğünüz konulara ilişkin hükmünü kıyamet günü verecektir.
Allah’ın gökte ve yerde ne olup bittiğini bildiğini anlamıyor musun? Çünkü bunların hepsi bir kitapta yazılıdır. Çünkü bütün bunlar Allah için çok kolaydır.
[Ne var ki] Onlar, Allah’ı bırakıp, haklarında Allah’ın hiçbir delil indirmediği, kendilerinin de hiçbir ilme sahip olmadıkları şeylere kulluk ediyorlar. Zalimlerin hiçbir yardımcısı olmayacaktır.
Ayetlerimiz gerçeğin kesin kanıtları olarak yüzlerine okunduğunda, kâfirlerin yüz ifadelerinden inkârlarını anlarsın. Ayetlerimizi okuyanlara neredeyse hamle yapacaklar. De ki: “Bundan daha beterini haber vereyim mi?”: Ateş! Allah onu kâfirlere vaat etmiştir. Ne fena bir menzil!
Ey insanlar! Size bir benzetme yapılıyor. Şimdi onu iyi dinleyin: Allah’tan başka taptıklarınız-hepsi bu iş için toplansa bile- bir sinek dahi yaratamazlar, hatta sinek onlardan bir şey kapsa, bunu dahi geri alamazlar [değil mi? Görüyorsunuz işte] İsteyen de aciz, istenen de.
Onlar Allah’ın gücünü hakkıyla takdir edememişlerdir. Oysa Allah, Kavidir, Azizdir. (çok güçlü ve üstündür.)
Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da.25 Zira Allah Semi’dir, Basir’dir.
Onların26 önlerindekini de, arkalarındakini de (yaptıklarını da, yapacaklarını da) bilir. Zira bütün işler Allah’a döner. (Nihai kararı o verir.)
Ey müminler topluluğu! Rükû' edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki belki böylece felâh bulursunuz.
Allah yolunda hakkıyla cihat edin. O sizi seçmiş27 ve dinde size herhangi bir zorluk yüklememiştir.28 Babanız İbrahim’in dininde [zorluk olmadığı gibi sizin dininizde de zorluk yoktur.] Sizi önceden beri “Müslümanlar” olarak isimlendiren29 O’dur. Böylece peygamber sizin üzerinize şahit30 olacak, siz de insanlar üzerine şahit olacaksınız. Artık namazı ikame edin, zekâtı verin ve Allah’a sarılın, O sizin Mevla’nızdır. Ne güzel Mevla ve ne güzel yardımcı!
Açıklamalar
- 1
“Alev alev yanan bir ateş” ateşin mecazi değil hakiki olduğunu gösterir.
- 2
“Yokluktan hayata evirilen olağanüstü mucizevî durumunuzu”
- 3
“Saniye ıtfihi”.Cahillerin küstahça tavırlarına işaret eden deyimsel bir ifadedir.
- 4
Bu ayetin diyanet çevirisi şöyledir:” Her kim ona (Muhammed’e) Allah’ın dünyada ve ahirette asla yardım etmeyeceğini zannediyorsa hemen tavana bir ip çeksin, sonra kendini assın da bir baksın; başvurduğu (bu yöntem), öfkelendiği şeyi giderecek mi?”
Ayet genel olarak böyle anlaşılmıştır; ancak Allah insana niçin böyle bir tavsiyede bulunmuş olsun?, kâfir kendini asarak öfkesini yatıştırabilir mi?
M. Esed meali ise şöyledir: “Kim ki Allah’ın kendisine bu dünyada da, ahirette de yardım etmeyeceğini düşünüyorsa, göğe başka bir yolla ulaşmayı denesin de yol katetsin; ve böylece görsün, bakalım, bu hilesi onu sıkıntısından kurtaracak mı?”
M. Esed tercümesine göre Allah’tan umut kesme ile göce çıkma arasında, göğe çıkma ile sıkıntıdan kurtulma arasında bir ilgi yoktur.
Bize göre ayet imkânsızı anlatmaktadır. “İnsan göğe çıkıp vahyi engelleyemeye çalışsın bakalım başarabilecek mi?”anlamındadır. Enam suresi 35.Ayet de benzer ifadeler taşır: “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerin içine (inebileceğin) bir delik, ya da göğe (çıkabileceğin) bir merdiven ara ki onlara bir mucize getiresin! Enam:34”
Sonraki ayete bakılacak olursa bu yorum bağlama da uygundur. Nitekim Mevdudi bu yorumu nakletmiş ancak nedense makul bulmamıştır.
- 5
Zımnen: “Kimse Allah’ın vahiy göndererek hidayet etmesine engel olamaz”
- 6
Kıyamet günü “fasl “/ayrışma günüdür. Her kul ameline göre ayrılır.
- 7
“İshar: iç yağın erimesidir. (Rağıp)” Suyun yağları eritecek derecede sıcak olduğu anlaşılmaktadır.
- 8
Mescid-i haram müminlerin ortak malıdır. Orada kimse kendini ayrıcalıklı sayamaz.
- 9
Ayetlerde hac ritüellerine (menasık)değinilmiş ancak teferruata girilmemiştir. Ayrıntıları peygamberin uygulamalarında aramak gerekir.
- 10
Zımnen: “Hangi hayvanları kurban edebileceğinize ve etlerini yiyebileceğinize dair hükümler daha önce belirtilmişti.” (Bkz. Maide:103 Nahl:115,116)
- 11
Hayvanlardan yararlanmaya ilişkin uydurulmuş yasakları lağveden ve eti meşru olanları açıklayan önceki vahiylere (Bkz. Maide:103 Nahl:115,116) gönderme yapılmıştır.
- 12
Hanif: “İstikamet yolunu araştıran kimsedir. Ragıp” Kur’an Hz. İbrahim’in Hanif olduğunu söylemiştir: “İbrahim ne Yahudi, ne de Hıristiyan’dı o Hanif bir Müslüman’dı. Müşriklerden de değildi. (Al-i İmran:67)”
- 13
Haccın ifası esnasında semboller sıkça kullanılır. Kâbe’nin kendisi bir semboldür. Safa ve Merve bir semboldür. Kurban semboldür. Kâbe’yi tavaf ve Arafat’ta vakfe semboldür. Günlük hayatımızda bunlardan başka sembollere de rastlanır. Camiler, Mushaf, Cuma günü, Ramazan ayı gibi şeyler de şiar-ı İslamiyedendir. Mevdudi namaz oruç hac kurban...vs. Allah’ın şeairinden saymıştır. (Bkz. Tefhimü’l Kur’an)
- 14
“Allah’ın sembollerine saygı göstermekte”
- 15
“Hayatınızın sonuna kadar” (M. Esed)
- 16
Hac esnasında yapılan hareketlerin (Şeair) evrensel döngü ile insanın varlık amacı arasında paralellikler kurmamıza yaradığı söylenebilir. Tavaf kainat döngüsüne 7 şavt göçün ve yerin yedi kat olmasına, kurban insanın kendisini temsilen, Allah yoluna adamasına, kurbanın beyti atikte (Allah’ın evi) kesilmesi insan ömrünün Allah’ın kapısında son bulmasına işaret ettiği söylenebilir.
- 17
Hayvan da olsa bir canlının hayatına son vermek ancak Allah adına mümkündür. Kuban vesilesiyle bu meşruiyet hatırlatılmış olabilir.
- 18
“Muhbit” düzgün yer arayıp oraya inen anlamındadır. “Ragıp)”Gönülden saygı duyan ve alçak gönüllü şeklinde çevrilmektedir. Biz hayvanların kesilmesi nedeniyle insanın kalbinde uyanan merhamet duyguların kastedildiği düşüncesiyle “Hassas gönüller” şeklinde tercüme ettik. Zaten sonraki ayet muhbitleri benzer özellikte tarif etmektedir.
- 19
“Hayvanlardan yararlanmanın yolu”
- 20
Peygamberlerin toplumlarını ikna için yaptıkları her şeye ve söyledikleri her söze o toplumun şeytanları mutlaka bir sapma unsuru eklemiş ve bir kulp takmıştır. Aslında bu sınavın bir parçasıdır. Ancak Allah uydurulan bahanenin asılsız olduğunu her seferinde ortaya çıkarır ve vesveselere prim verenleri rezil eder. Her zaman yaşanan bu durumun tipik örneklerine peygamberlerin hayatında sıkça rastlanır.
- 21
Fitneler sözde müminleri ortaya çıkarırken gerçek müminlerin imanını artırır.
- 22
Yevm-i akim (ertesi olmayan gün) İş işten geçtikten sonra demektir. Son saat’in de gazabın da ölümün de ertesi yoktur.
- 23
Metinde “mensek” (nusuk yeri, nusuk zamanı) geçer. Nusuk, yeri zamanı ve şekli belli biçimsel hareketlerdir.
- 24
Ritüeller üzerine tartışma asıl meselenin ihmalinden başka bir amaca hizmet etmez.
- 25
Zımnen: “Sizin ilah saydığınız melekler ve peygamberler (çamura hayat üfleyen Hz. İsa gibi...Ö.Ö.) sadece Allah’ın elçileridir. (Mevdudi)”
- 26
“İnsanların da taptıklarının da”
- 27
“Hz. İbrahim’i seçtiği gibi”.Bkz. Nahl:120,121
- 28
Emirleri açık ve pratik, Yahudilikte olduğu gibi karmaşık törenlerden ve günlük hayatın biçimsel sınırlamalarından uzak.
- 29
Müslüman kelimesi Hz. İbrahim için de kullanılmıştır: “İbrahim ne bir Yahudi, ne de bir Hıristiyan’dı; fakat o, Allah’ı bir tanıyan dosdoğru bir Müslüman’dı... (Al-i İmran:67)”
- 30
“Örnek ve gözetmen”Ayrıca Bkz. Bakara:143