21Enbiya Suresi

112 ayet · 29 açıklama

Bismillâhirrahmânirrahîm

İnsanların hesaba çekilecekleri an yaklaştı. Ama onlar hâlâ gaflet içinde aldırmaz görünüyorlar.

Rablerinden kendilerine ne zaman bir ihtar gelse, onlar bunu, bir alay konusu olarak dinliyorlar.

Kalpleri hep oyunda. O zalimler birbirlerine şöyle fısıldıyorlar: “Bu da ancak bizim gibi bir insan. Şimdi biz göz göre göre sihre mi kapılacağız?”

Peygamber onlara şöyle diyor: “İster yerde söylenmiş olsun iste gökte Rabbim her sözü duymaktadır; çünkü O, Semidir, Âlimdir.”

Fakat [onlar vahiyle ilgili olarak] şöyle diyorlar: “Bunlar karışık rüyalardır. Hayır, hayır belki de kendisi uydurmuştur. Yok, belki de şairdir, değilse neden öncekilerin gösterdiği gibi bir mucize gösteremiyor?”

Onlardan önce helâk ettiğimiz hiçbir şehir halkı inanmamıştı, şimdi bunlar mı inanacak?

[Oysa] Biz senden önce de [tek farkı] kendilerine vahiy inmek olan adamlardan1 başkasını göndermemiştik. De ki: “Eğer bilmiyorsanız, zikir ehline2 sorun.”

Biz, onları,” yemek yemeye [ve su içmeye] ihtiyacı olmayan bedenler” olarak yaratmadık. Onlar ölümsüz de değillerdi.

Sonra onlara verdiğimiz sözü yerine getirdik ve hem onları hem de dilediğimiz kimseleri kurtardık. Haddini aşanları ise helâk ettik.

Gerçek şu ki, Biz size, hiç unutulmaması gereken öğütlerin yazıldığı bir kitabı indirmiş bulunuyoruz. Hala aklınızı kullanmayacak mısınız?

Zulme dalmış nice beldeyi kırıp geçirdik. Sonra da onların ardından başka toplumlar yarattık.

Azabımızı hissedince, oradan hemen kaçmaya yeltenirlerdi.

“Kaçmak yok, içinde şımarıp azdığınız o yerlere, meskenlerinize dönün; çünkü hesap vereceksiniz.”

İşte o zaman şöyle derlerdi: “Eyvah başımıza gelenlere! Biz gerçektende zalim kimselermişiz”

Biz onları biçilmiş bir tarlaya yahut bir kül yığınına çevirinceye kadar iniltileri hep sürüp giderdi.

Öyle ya, Biz yeri, göğü ve arasındakileri oyun3 olsun diye yaratmadık.

Eğer bir eğlence arasaydık onu kendi katımızda4 bulabilirdik. Şayet yapsaydık.[ama yapmayız]

Tersine, hakkı batılın üzerine salıyoruz da beynini dağıtıyor ve onu yok ediyor. Allah’a karşı yakıştırdığınız nitelemelerden5 ötürü yazıklar olsun size!

Çünkü göklerde ve yerde kim [ve ne] varsa hepsi O’nundur.6 Onun huzurunda bulunanlar O’na ibadet ederken ne kibre kapılırlar ne de bir yılgınlık gösterirler.

Gece gündüz (aralıksız) O’nu tespih ederler [ve asla] gevşeklik göstermezler.

Yoksa onlar birtakım tanrılar buldular da [yattıkları] yerden tekrar diretmeyi onlar mı gerçekleştirecek.

Hâlbuki yerde ve gökte Allah’tan başka tanrılar olsaydı, kesinlikle ikisinin düzeni de bozulup giderdi. Arşın Rabbi olan Allah onların [yalan yanlış tüm] nitelemelerin tamamıyla üstündedir.

O, yaptıklarından sorumlu tutulacak değildir, onlarsa sorumlu tutulacaktır.

Yoksa O’ndan başka birtakım tanrılar mı buldular?7 De ki: “O halde hemen delillerinizi getirin! İşte benimle beraber olanların zikri8 ve işte benden öncekilerin zikri.

Nitekim senden önce gönderdiğimiz diğer bütün peygamberlere de sadece: “Benden başka tanrı yoktur, o halde bana ibadet edin.” diye vahyetmiştik.

Yinede [bazıları]: “Rahman evlat edindi!” diyorlar. O, bundan münezzehtir.[Evlat diye bahsettikleri evlat değil] O’nun şerefli kullarıdır.

Onlar Allah’ın sözünün üzerine söz söylemezler ve sadece O’nun emriyle hareket ederler.

Allah, onların yaptıklarını da yapacaklarını da bilir. Onlar, O’nun razı olduğu kimselerden başkasına şefaat etmezler9 ve hepsi onun haşyetiyle titrerler.

Onlardan biri: “Ondan ayrı olarak ben de bir ilahım”10 diyecek olsa bu durumda onu cehennemle cezalandırırız. Zalimleri biz işte böyle cezalandırırız.

İnkâr edenler, göklerle yer bir aradayken onları ayırdığımızı ve her canlı şeyi sudan yarattığımızı görmüyorlar mı?11 [Bu geçeğe rağmen] hâlâ inanmayacaklar mı?

Onları sarsmasın diye arz üzerine sağlam dağlar yerleştirdik ve gidecekleri yere ulaşmaları için o dağlarda geçitler açtık.

Gökyüzünü de korunmuş12 bir tavan yaptık. Onlar [yine de] oradaki, delillerden yüz çeviriyorlar.

Geceyi, gündüzü, güneşi, ayı-ki hepsi de [yüzen gemiler gibi] dolanıp durmaktadır- O yaratmıştır.

Biz, senden önce de hiçbir beşere ebedi bir hayat nasip etmedik. Sen ölsen sanki onlar ebediyen yaşayacak mı?

[Çünkü] Her can ölümü tadacaktır. Sizi bir imtihan olarak hayır ile de şer ile de deniyoruz. Sonunda dönüşünüz bizim huzurumuz olacaktır.

Kâfirlerin seni görünce yaptıkları tek şey: “Tanrılarınızı diline dolayan adam bu mu?” diye alay etmekten başka bir şey değildir. Rahman’ın zikrini inkâr edenler işte onlardır.

İnsanoğlu çok aceleci (bir tabiatta) yaratılmıştır. Yarın size ayetlerimi göstereceğim. Şimdilik acele etmeyin.

Bir de “Eğer söylediğiniz doğruysa, bu tehdit ne zaman gerçekleşecek?” diye soruyorlar.

Kâfirler, önlerini ve arkalarını tamamen saran ateşten kurtulamayacakları, kendilerini bu durumdan kurtaracak bir yardımcı da bulamayacakları o zamanı keşke bilselerdi!

Bilakis o tehdit ansızın gelecek ve onları şaşkına çevirecektir. Artık ne onu engelleyebilirler ne de kendilerine zaman tanınır.

Senden önceki resullerle de alay edilmişti. Ama alay ettikleri şey kendi felaketlerini hazırladı.

De ki: “Gece ya da gündüz, sizi Rahman’a karşı kim koruyabilir?” Buna rağmen onlar yine de Rablerini hatırlamaya yanaşmıyorlar.

Yoksa onlar kendilerini bize karşı koruyacak birtakım tanrılar mı buldular? Oysa[o tanrıların] ne kendilerine bir faydaları dokunur ne de bizden destek alabilirler.

Evet, biz onları da atalarını da nimetler içinde yaşattık. Öyle ki uzun bir ömür sürdüler. Ama artık, bizim yeryüzünü çevresinden eksilttiğimizi (her geçen gün çemberi daralttığımızı) görmüyorlar mı? Bu durumda hala nasıl galip gelecekler?

De ki: “Benim işim sadece sizi vahiyle uyarmaktır” Ancak şu var ki sağırlar ne kadar davet edilmeler yine de duymazlar.

Emin ol, onlara Rabbinin azabından bir küçük esinti dokunacak olsa onlar hiç kuşkusuz “Yazıklar olsun bize, gerçekten de biz zalim kimselermişiz!” derler.

Kıyamet günü kıst13 terazileri kuracağız. Hiç kimse zerre kadar haksızlığa uğramayacaktır.[O gün] bir hardal tanesi ağırlığında dahi olsa [amellerinizi] getirip ortaya koyarız. Hesap görmek için biz kâfiyiz.

Biz, Musa ile Harun’a, muttakiler için bir ışık ve bir zikir olmak üzere Furkan’ı vermiştik.

O Muttakiler ki onlar görmedikleri halde Rablerine karşı haşyet duyarlar ve o saattin dehşetini [düşünüp] ürperirler.

Ve işte gönderdiğimiz mübarek bir hatırlatma. Hala inkâr edecek misiniz?

Şu bir gerçek ki Biz daha önce İbrahim’e rüştünü14 vermiştik. Zaten biz onu biliyorduk.

Hani [bir] gün o, babasına ve kavmine şöyle demişti: “Tapınıp durduğunuz bu heykeller de ne oluyor?”

“Atalarımızı bunlara tapar halde bulduk” diye cevap verdiler.

İbrahim: “Doğrusu şu ki siz de, atalarınız da tamamıyla yolunuzu şaşırmış haldesiniz” dedi.

Dediler ki: “Sen ciddi misin, yoksa şaka mı yapıyorsun?

Şöyle cevap verdi: “Aksine, gayet ciddi söylüyorum. Rabbiniz, göklerin ve yerin Rabbidir. Onların işleyiş düzenini kuran15 O’dur ben de bunu müşahede edebiliyorum.”16

İbrahim içinden şöyle geçirdi:” Vallahi siz dönüp gittikten sonra putlarınıza öyle bir oyun oynayacağım ki...”

Nihayet, döndüklerinde [olup biteni] sorsunlar diye büyüğü hariç hepsini parçaladı.

[Manzarayı görünce] şöyle feryat ettiler: “Tanrılarımıza bunu reva gören kimdir? O adam kesinlikle zalimin biri!”

[içlerinden bir kısmı] şöyle dedi: “İbrahim denilen gencin bunları diline doladığını duymuştuk”

Dediler ki: “Onu hemen halkın huzuruna çıkarın ki insanlar [olup biten her şeye] şahit olsunlar”

İbrahim gelince: “Ey İbrahim bunu tanrılarımıza sen mi yaptın” diye sordular.

İbrahim: “Aksine, o işi büyükleri yapmıştır. Onlara sorun. Tabii cevap verebilirlerse.

Bunun üzerine vicdanlarına dönüp: “Doğrusu, asıl zalim olan bizlermişiz!” dediler.

Sonra tekrar başa döndüler ve: “Sen bunların konuşmadığını pek âlâ biliyorsun” dediler.

İbrahim, dedi ki: “Şu halde siz Allah’ı bir tarafa bırakıp size hiçbir yarar sağlamayan ve size hiçbir zarar veremeyen şeylere tapacaksınız öyle mi?

Size de, Allah’ı bırakıp taptıklarınıza da yazıklar olsun. Hâlâ mı aklınızı başınıza toplamayacaksınız?”

Dediler ki: “Eğer bir şey yapacaksanız bari onu ateşe atın da tanrılarınıza destek çıkın”

Biz de ateşe: “Ey ateş İbrahim’e karşı serin ve selâmet ol!” dedik.

Ona bir tuzak kurmak istediler fakat Biz onları hüsrana uğrattık.

Onu Lût ile beraber kurtardık ve âlemler için mübarek bir diyara ulaştırdık.

Ayrıca ona İshak’ı ve Yakub’u bağışladık. Hepsini de salih kimseler yaptık.

Ve hepsini emrimizle doğru yol gösteren imamlar yaptık. Kendilerine hayır işlemeyi, namaz kılmayı, zekâtı vermeyi vahyettik. Onlar sadece bize ibadet ederlerdi.

Lut’a da hikmet ve ilim verdik. Onu iğrenç işler yapan o belde [halkından] kurtardık. Çünkü onlar kötü ve fasık bir topluluktu.

Ve onu rahmetimizin kapsamına aldık. Çünkü O salih kullarımızdan biriydi.

Nuh’u [hatırla ki] hani o çok zaman önce dua etmiş biz de onun duasını kabul ederek kendisini ve ailesini o büyük felaketten kurtarmıştık.

Ayetlerimizi tekzip edenlere karşı ona yardım ettik. Çünkü onlar fena bir topluluktu. İşte bu yüzden onların topunu suda boğduk.

Dâvûd ile Süleyman’ı da hatırla. Hani onlar tarlada başsız yayılan kavmin koyunları hakkında hüküm veriyorlardı ve Biz de hükümlerine şahittik.17

Biz o konuda Süleyman’ı yetenekli kılmıştık. Zaten her birine hikmet ve ilim verdik. Ayrıca dağları ve kuşları Davud’un emrine verdik, onunla birlikte tespih ederlerdi. Zira Biz yaparız.

Bir de ona, darbelerden korunmak için giydiğiniz zırh yapımını öğrettik. Hala şükretmeyecek misiniz?

Şiddetle esen rüzgârı Süleyman’ın emrine vermiştik. Rüzgâr onun emriyle bereketli kıldığımız yere doğru akıp giderdi. Biz her şeyi biliyoruz.

Ayrıca O’nun hesabına derin sulara dalan ve başka işler yapan bazı şeytanları da Süleyman’ın emrine vermiştik.18 Biz onları gözetim altında tutuyorduk

Eyüp de: “Allah’ım başıma bir bela geldi, sen merhametlilerin en merhametlisisin” diye Rabbine nida etmişti.

Biz de duasını kabul etmiş, başına gelen belayı kaldırmıştık. Ayrıca ona tarafımızdan bir rahmet ve kullukta bulunanlar için bir ibret olmak üzere ailesini ve onunla beraber bir mislini daha vermişti.19

İsmail’i, İdris’i ve Zülkifl’i de hatırla. Hepsi de sabreden insanlardı.

Onları da rahmetimizin içine aldık. Çünkü onlar gerçekten salih kimselerdi.

Zünnûn’u da hatırla. Hani o öfkeyle çekip gitmiş ve kendisini sıkıntıya sokmayacağımızı sanmıştı.20 Derken karanlıklar içinde,21 “Senden başka tanrı yoktur. Sen her şeyin üstündesin, gerçekten de ben zalimin biri oldum!” diye nida etmişti.

Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini o sıkıntıdan kurtardık. İşte Biz müminleri böyle kurtarırız.

Zekeriya da Rabbine: “Rabbim! Beni tek başıma bırakma, sen varislerin en hayırlısısın”22 diye seslenmişti.

Onun duasını kabul ettik ve eşini doğurmaya elverişli hale getirerek kendisine Yahya’yı verdik. Gerçekten de onlar hayırda yarışırlardı, endişe ve umutla dua eder, bize derin bir saygı beslerlerdi.

İffetini koruyan (kadın)ı da hatırla, Biz ona ruhumuzdan üflemiş, onu ve oğlunu âlemler için [yaratma sıfatımızın] bir kanıtı yapmıştık.

Gerçek şu ki, bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir; çünkü hepinizin Rabbi Benim. Şu halde yalnız bana ibadet edin!

Ama insanlar işlerini aralarında paramparça ettiler.23 Nihayet hepsi Bize dönecektir.24

Yine de her kim mümin olarak salih bir davranışta bulunursa onun emeği görmezlikten gelinmeyecektir. Çünkü biz onu [sevap] kaydediyoruz.

Helâk ettiğimiz bir memleket halkına [yaşamak artık] haram olmuştur. Çünkü onlar [tuttukları bu yoldan] dönmezler.25

Ta ki, Yecüc ve Mecüc için26 [kapılar] açılıp her tepeden akacakları zamana kadar.27

Hak olan vaat (ölüm/saat) yaklaşınca kâfirlerin gözleri belerir ve: “Eyvah bize! Bu hususu ne kadar da ihmal etmişiz, hatta biz kendimize ne kadar çok haksızlık etmişiz”28 derler.

“Şüphesiz siz de, Allah’ı bırakıp taptıklarınız da cehennem odunusunuz ve hepiniz oraya gireceksiniz.”

Eğer onlar gerçek tanrı olsalardı oraya girmezlerdi. Fakat [şimdi] hepsi orada ebedî olarak kalacaktır.

Orada inleyip duracaklar ve başka bir ses de işitmeyeceklerdir.

Güzel bir muamelede bulunacağımıza dair söz geçmiş olanlara (söz verilmiş olanlara) gelince, işte onlar buradan tamamen uzaktırlar.

Onlara cehennemden bir fısıltı bile ulaşmayacak ve onlar canlarının çektiği nimetler içinde ebedî olarak kalacaklardır.

En büyük korku29 bile [artık] onları endişelendirmeyecek, melekler onları, “İşte size vaat edilen (mutlu) gün buydu” diyerek karşılayacaklardır.

O Gün gökleri kâğıt tomarlarını dürer gibi dürecek, [sonra da] ilk önce nasıl yarattıysak aynı şekilde yeniden yaratacağız. Bu bizim verdiğimiz bir sözdür ve Biz sözümüzün gereğini yerine getiririz.

Gerçek şu ki Biz zikirden sonra [sözlü beyanların yanında] Zebur’da da [yazılı belge olan ilahi kitaplarda da]: “Yeryüzüne Salih kullarım mirasçı olacak” diye yazmıştık.

Kuşkusuz, bunda, kulluk eden bir toplum için yeterli bir öğüt vardır.

Ve biz seni, ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.

De ki: “Bana sadece şu gerçek vahyediliyor: Sizin ilahınız tek bir İlahtır. Hâlâ teslim olmayacak mısınız?”

Buna rağmen yüz çevirecek olurlarsa, de ki:” Gerçeği hepinize aynı şekilde duyurdum. Artık, size yöneltilen tehdidin zamanı yakın mıdır, yoksa uzak mıdır, onu da bilemem.

Şüphesiz o açıkça söylediğiniz sözleri de [söylemeyip içinizde] gizlediğinizi de biliyor.

Kim bilir, belki de bu mühlet sizin için bir imtihandır ya da yaşamanıza biraz daha izin edilmiştir.”

Dedi ki: “Rabbim hak ile hükmet. Rabbimiz Rahmandır, [yalan yanlış] nitelendirmelerinize karşı Müsteandır. (yardımına sığınılacak tek varlıktır)

Açıklamalar

  1. 1

    Üçüncü ayette “Bu da ancak bizim gibi bir insan...”sözüne cevaptır.

  2. 2

    “Önceki zamanlarda peygamber gönderilmiş olan toplumların âlimlerine”

  3. 3

    Kur’an dünya hayatını oyun ve eğlence saymıştır (Muhammed: 36) ancak bu ifade insan açısından dünya hayatının geçiciliğini ve ahrete nazaran önemsizliğini anlatır. Allah gökler ve yeri hak ile (bir hikmet üzerine) yaratmıştır. (64:3) Oyun ve eğlence insana özgüdür. Yaratmayı oyun sanmak insanın Allah’ı hakkıyla takdir edememesinden kaynaklanır.

  4. 4

    Oyun ve eğlence insana özgüdür. İnsanın Allah’ın fiilleriyle ilgili yanlış fikirler yürütmesi kendinden hareketledir. Allah noksanlıklardan uzaktır.

  5. 5

    “Allah evlat edindi”, yahut “âlemi canı sıkıldığı için oyun olsun diye yarattı” gibi yakışıksız nitelemelerinizden dolayı.

  6. 6

    Onun evladı yahut oyuncağı değil onun mahlûku ve kuludur.

  7. 7

    “Onların sorumlu tutulmayacaklarını kim garanti etmiş?”

  8. 8

    “Delil olarak yanımızda bulunan ilahi mesajlar”

  9. 9

    Bkz. Necm suresi girişndeki “Şefaat” isimli açıklama.

  10. 10

    Burada İblisin ilahlık niyetine açık bir gönderme vardır. Bkz. Sad suresi:75 ve ilgili dipnot.

  11. 11

    Yer ve göğün bir arada olduğu insan açısından yeni bir bilgidir.”Büyük patlama” teorisi 1989 yılında Cobe uydusunun verileriyle kanıtlanmıştır.

  12. 12

    Atmosferin hayati bir öneme sahip olduğu bilgisi de yenidir. Evrenin sırları çözüldükçe imanın kolay olması gerekirdi; ancak durum böyle değildir. Zira küfür bilinçli bir tercihtir.

  13. 13

    Kıst adaletten farklıdır. Adalet ölçüsünde prensip “her işe eşit karşılık” iken kıst, kişinin durumu dikkate alınarak karşılık bulmasıdır. Zenginin sadakasının değeri ile fakirin aynı miktar sadakasının değeri aynı değildir. Günah da böyledir.22.10 2024

  14. 14

    “Akıl yürütme yeteneği”

  15. 15

    Bu ibare tercümelerde “Yeri ve göğü yaratan” şeklinde çevrilmektedir. Metinde fıtrat kelimesi kullanılmıştır ve “bu işleyiş düzeni” anlamındadır. Nitekim Hz. İbrahim bunu gözlemleyebildiğini söylemiştir. Aksi halde yerin ve göğün yaratılışına şahitlik etmesi nasıl mümkün olabilir?

  16. 16

    “Ene ala zalikum nineşşahidin/Ben bunun şahitlerinden biriyim.” Hz İbrahim’in yerin ve göğün düzeninin Allah tarafından kurulduğuna şahitlik etmesi ancak gözlem yoluyla mümkün olabilir. Hz. İbrahim gözlem yeteneğiyle ilgili olarak Bkz. Enam:76-79

  17. 17

    Bu konuyla ilgili Mustafa Öztürk’ün açıklaması şöyledir: “Bu ayette geçen hars ve ganem kelimeleri “ekin” ve “sürü” olarak çevrilmektedir. Bu çeviri klasik tefsirlerdeki şu rivayetten de destek bulmaktadır: Bir koyun sürüsü bir ekin tarlasına girmiş ve tarlayı tahrip etmiştir. Tarla sahibi sürü sahibinden şikâyetçi olmuş ve bu şikâyetini Hz. Davud’a arz etmiştir. Hz. Davud koyun sürüsünün tamamının tazminat olarak tarla sahibine verilmesine hükmetmiş; ancak oğlu Hz. Süleyman bu cezayı ağır bulmuş ve koyun sürüsünün sadece bir yıllık intifa hakkının tarla sahibine verilmesini uygun görmüştür. Ancak bize göre hars ve ganem kelimeleri Hz. Davud ve Hz. Süleyman’ın Filistin-Şam topraklarındaki krallıklarına ve İsrailoğulları’nı dağınık/başıbozuk halden kurtarmalarına işaret etmektedir. Ayette sözü edilen “dağılmış sürü”den maksat İsrailoğulları’dır. Çünkü Eski Ahid’in birçok yerinde İsrailoğulları’ndan, “Rabbin otlağının sürüsü”, “Rabbin koyunları” gibi mecazi ifadelerle söz edilmiştir (Bkz. Mezmurlar: 79/13, 100/3; Yeremya: 6/3, 10/21, 13/20). Ayrıca Hz. İsa, “Ben İsrail evinin kaybolmuş koyunlarından başkasına gönderilmedim” demiştir (Bkz. Matta: 15/24).”

    Öztürk’ün naklettiği açıklama meşhurdur. Hikâye doğruysa zararı telafi için çok daha pratik çözümler dururken Hz. Davut’un verdiği hüküm hiç de mantıklı görünmemektedir. Nitekim oğlu başka bir yöntem önermiştir. Razi’nin nakline göre zarar verilen tarla üzün bağıydı ve bağın yıllık mahsulü tamamen harap olmuştu. Hz. Süleyman’ın hükmü bu durumda daha mantıklı görünmektedir. Ancak yeni durum, ertesi yıl koyunların sayısı ve güvenliği, koyunları alan davacının başkasının malına gösterdiği özen gibi nedenlerle daha başka bir dava konusuna sebep olacaktır.

    Her ikisine de Allah tarafından hüküm ve ilim verilmesi (78. Ayet) konunun çok farklı bir yerde araştırılmasını gerektirir. Tarihsel açıdan bakıldığında Davut ve Süleyman (A.s) İsrail kavminin ganimetlerine (ganem/koyun ve ganimet aynı kökten gelir) sahip çıkmışlar, yani Allah’ın vaat ettiği topraklarda egemenlik kurmalarını sağlamışlardır. Hüküm ve ilim bu egemenliğin nedenidir. Nitekim bağlam da bu kanaatimizi desteklemektedir.

  18. 18

    Süleyman(as)”...Bana, benden sonra kimsenin ulaşamayacağı bir mülk (hükümranlık) bahşet... Sad:35” diye dua etmişti. Hz. Süleyman’ın sıra dışı güçlere sahip olmasının nedeni budur. Ayrıca Bkz. Sad:35 ve ilgili dipnot.

  19. 19

    Sad suresinde olduğu gibi burada da Eyyub kıssası Davut ve Süleyman kıssasından sonra gelmiştir. Hz. Davut ve Süleyman, dünyanın imkânlarıyla denenmişken Hz. Eyyub tüm imkânlardan mahrum bırakılarak denenmiştir.

  20. 20

    Hz. Yunus (A.s) kavminin kayıtsızlığından dolayı öfkeye kapılmış ve sonunu düşünmeden görevinden ayrılmıştır.

  21. 21

    Yunusun(as) balık tarafından yutulmasıyla ilgili açıklama için Bkz. Saffat:142 ve dipnot.

  22. 22

    Zekeriya (as) çocuğu yoktu. Onun çocuk isteme gerekçesiyle ilgili olarak bkz. Meryem suresi: 5-6

  23. 23

    “Farklı görüş ve mezheplere ayrıldılar”

  24. 24

    ”... Allah, ihtilâfa düştükleri hususlarda kıyamet günü hükmünü verecektir. Bakara:113”

  25. 25

    “Bir beldenin doğru yola gelmeyeceği sınavlarla kesinleşmedikçe biz onları helak etmedik”

  26. 26

    Yecuc ve mecuc için Bkz. Kehf:95 ve ilgili dipnot.

  27. 27

    Zımnen: “Kopma saati geldiğinde”

  28. 28

    Ölümle yüz yüze geldikleri zaman kafirlerin faydasız bir pişmanlık gösterdiğini boğulmak üzere olan firavun örneğinden biliyoruz.

  29. 29

    ”.Fezaul Ekber” /en büyük korku. Müminlerin dünyada ‘en büyük korku’ olarak hissettikleri saatin kopması ve hesap günü endişelerinden cennette eser bile kalmayacaktır.