17İsra Suresi
111 ayet · 36 açıklama
Bismillâhirrahmânirrahîm
Ayetlerimizden bir kısmını göstermek için kulunu bir gece Mescid-i Haram’dan alarak çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksa’ya götüren Rabbinin şanı ne kadar da yücedir. Çünkü O, Semi’dir. Basir’dir.
Yine Biz Musa’ya kitabı vermiş1 ve İsrailoğulları için onu doğru yol rehberi yapmıştık. [Onlara şöyle demiştik]: “Benim dışımda kimseyi vekil tutmayacaksınız”
Ey Nuh ile birlikte (gemide) taşıdığımız insanların zürriyeti![Unutmayın ki] Nuh gerçektende çok şükreden bir kuldu.
Biz Kitap’da2 İsrail oğulları için şu kararımızı3 [yazdık]: Siz yeryüzünde iki defa fesat çıkaracak ve [bu arada] kibirli bir yükseliş dönemi yaşayacaksınız.
Bunlardan ilkinin zamanı gelince, üzerinize güçlü kullarımızı gönderdik. Onlar evlerin arasında dolaşarak (sizi) aradılar. Böylece vaat tamamen gerçekleşmiş oldu.4
Sonra onlara karşı yeniden üstünlük kurmanızı sağladık. Size bolca mal ve evlat verdik. Askeri gücünüzü artırdık.5
[Şunu bilin ki]”İyilik yaparsanız kendi lehinize yapmış olursunuz. Kötülük yaparsanız o da kendi aleyhinizedir.” Diğer fesadın vadesi gelince düşmanlarınız itibarınızı ayaklar altına aldı. İlkinde olduğu gibi yine Mescid’e girdiler ve ellerine geçen her şeyi tahrip ettiler.6
[Bundan sonra] Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder. Ama [yine fesada] dönerseniz biz de [cezaya] döneriz. Bilin ki Biz cehennemi kâfirler için bir hapishane yapmışızdır.
Şüphesiz ki bu Kur’an en sağlam yolu göstermekte, Salih amel işleyen müminlere ise mükâfatlarının çok büyük olacağını müjdelemektedir.
Ahirete inanmayanlara gelince, onlar için acı bir azap hazırlamışızdır.
İnsan sanki hayra dua ediyormuş gibi şerre dua eder. İnsan çok acelecidir!
Biz, gece ve gündüzün her ikisini de birer ayet olarak tasarladık. Bir ayet olan geceyi kaldırıp [onun yerine yine] bir ayet olan gündüz aydınlığını getiriyoruz. Siz de bu sayede Rabbinizin size lütfettiği nimetleri arayabiliyor yılların sayısını ve [her türlü] hesabınızı7 yapabiliyorsunuz. Biz her şeyi bütün açıklığıyla işte böyle ortaya koyuyoruz.
İnsanın talih kuşunu yine kendi boynuna bağlamışızdır.8 Nitekim kıyamet günü amelini açıkça göreceği kitabını çıkarıp önüne koyacağız.
“Oku kitabını! Bugün kendi hesabını kendin çıkaracak durumdasın”
Kim hidayet yolunu seçerse sadece kendi iyiliği için seçmiş olur; kim de doğru yoldan şaşarsa yine kendi aleyhine şaşmıştır. Çünkü hiç kimse başka bir kimsenin günahını çekmeyecektir. Ayrıca Biz bir peygamber göndermedikçe kimseye azap ediyor değiliz.
Biz bir beldeyi helâk etmek istediğimiz zaman onun şımarık zenginlerine emrederiz,9 onlarda [iyice] günaha bulaşırlar. Böylece azap vaadi [yerine getirilmesi gereken bir] hak olur. Biz de onları darmadağın ederiz.
Nûh’tan sonra daha nice nesilleri helâk ettik. Çünkü kullarının günahını bilen ve gören birisi olarak Rabbin gibisi yoktur.
Her kim aceleyi isterse (payını dünyada tez elden almayı tercih ederse) istediğini ona-dilediğimiz kimse ve istediğimiz kadarı [saklı olmak üzere]-peşin olarak veririz. Ancak daha sonra onu rezil olmuş ve kovulmuş biri olarak cehenneme yaslarız.
Ahreti tercih edip onun için gerekli çabayı sarf eden kimseye gelince, mümin kimse işte odur. (Allah katında) çabasına değer verilen kimseler de işte böyleleridir!
Onlara da bunlara da (ister dünyayı tercih etsin ister ahreti) hepsine [bu dünyada] Rabbinin ihsanından veririz.10 Rabbinin ihsanı [sadece bu dünyayı isteyene] tahsis edilmiş değildir.
[Dünyada] Onların (insanların) bir kısmını diğer bir kısmına nasıl üstün kıldığımıza bir bak. Ancak ahret derece ve üstünlük farkı açısından çok daha büyük olacaktır.
Allah’ın yanında sakın başka bir ilâh daha tanıma! Sonra kınanır ve yapayalnız kalırsın.
Rabbin yalnızca kendisine ibadet etmenizi ve ana- babaya, iyilik etmenizi emretmiştir. Onlardan birisi yahut her ikisi, yanında ihtiyarlayacak olursa onlara sakın “Öf!”bile deme, onları azarlama! Onlarla saygın bir dille konuş.
Onlara merhamet göstererek tevazu ile kanatlarını indir ve: “Rabbim! Onlar beni küçüklüğümde nasıl [merhametle] koruyup gözetmişlerse sende onlara öylece merhametle muamele et” de.
Kalbinizden geçeni ise en iyi Rabbiniz bilir. Eğer siz iyi niyetli olursanız, biliniz ki O da, kendisine yönelenlere karşı çok bağışlayıcıdır.11
Akrabaya, miskine ve yolda kalmış kimseye hakkını ver. Gereksiz yere de saçıp savurma.
Çünkü saçıp savuranlar şeytanın kardeşidirler. Şeytan ise Rabbine karşı nankörce hareket etmiştir.
Eğer Rabbinden beklediğin bir rahmet nedeniyle (senin de elin dardaysa ve bu yüzden) onların karşısına çıkacak durumda değilsen bari onlara tatlı sözler söyle.
Elini boynuna bağlama, büsbütün de açma ki sonra kınanır ve ortada kalırsın.
Çünkü Rabbin dilediğine rızkını bol verir, dilediğinin rızkını da kısar. Zira O, kullarının [her halinden] haberdardır ve her şeyi görmektedir.12
Geçim endişesi nedeniyle çocuklarınızı öldürmeyin. Biz, onların da sizin de rızkınızı veririz. Onları öldürmek gerçekten de büyük bir suçtur.
Ve sakın zinaya yaklaşmayın; çünkü o yüz kızartıcı bir davranış ve kötü bir yoldur.
Haklı bir gerekçe olmadıkça Allah’ın, öldürülmesini haram kıldığı cana kıymayın. Haksız yere öldürülen kimsenin velisine gereken yetkiyi veriyoruz. O halde o da öldürmede israfa kaçmasın,13 zira [bu yetki sayesinde] zaten desteklenmiş durumdadır.
Yetimin malına o reşit olana kadar-iyilik yapma niyeti hariç- dokunmayın ve [buna dair] verdiğiniz sözü de yerine getirin. Çünkü söz sorumluluk gerektirir.
Ölçtüğünüz zaman tam ölçün ve tarttığınız zaman doğru tartın. Bu hem daha hayırlı hem de sonuçları itibarıyla daha iyidir.
Hakkında ‘ bilgi’14 sahibi olmadığın şeyin peşine düşme. Çünkü kulak, göz ve gönül, hepsi bundan dolayı sorumlu tutulacaktır.
Yeryüzünde kasılarak yürüme. Çünkü sen böyle yapmakla ne yerleri yarabilirsin ne de dağların boyuna ulaşabilirsin.
Bunların hepside kötüdür ve Rabbinin katında sevimsiz davranışlardır.
İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetin bir kısmıdır. Şu da var ki Allah’ın yanı sıra başka bir ilah daha tanımayasın. Yoksa rezil olmuş ve kovulmuş biri olarak cehenneme atılırsın
Demek Rabbiniz erkek çocukları size ayırdı [güya] kız olarak [kabul ettiğiniz] melekleri de kendisine tahsis etti öyle mi? Siz gerçekten de çok ağır bir laf söylüyorsunuz.
Doğrusu Biz bu Kur’an’da- belki ders alırlar diye- her türlü açıklamayı yaptık Ancak bu onların [ilgisini değil] nefretini artırdı
De ki: “Eğer söyledikleri gibi onunla birlikte başka ilâhlar olsaydı bu ilâhlar, Arş’ın sahibine ulaşmak (saltanat gücünü ele geçirmek için) için çareler arayacaktı.”
Allah onların bütün bu iddialarının üstündedir. O çok yücedir, çok büyüktür.
Yedi kat gök, yer ve onların içinde bulunanlar, Allah’ı tespih15 ederler. Hatta O’nu hamd ile tespih etmeyen hiçbir şey yoktur. Fakat siz, onların tespihini anlayamazsınız. Doğrusu O, Halimdir, Gafurdur.
Kur’ân okuduğun zaman, seninle âhirete inanmayanların arasına görünmez bir perde gereriz.
Ayrıca kalplerine, bir kapak, kulaklarına ise bir ağırlık koyarız. Sen Kur’ân’da Rabbinin birliğini andığın zaman onlar nefretle arkalarını dönüp kaçarlar.
Biz o zalimlerin seni dinlerken ne maksatla dinlediklerini, kendi aralarında konuştukları zaman ise: “Siz, büyülenmiş bir adamdan başkasına uymuyorsunuz!” dediklerini çok iyi biliriz.
Bak işte, seni [yok sahirdi yok şairdi gibi] kimlere benzeterek yollarını şaşırıyorlar. Artık bir daha yollarını bulamazlar.
Bir de şöyle diyorlar: “Biz kemiğe ve toza dönüştükten sonra, yeni baştan yaratılarak tekrar hayata döneceğiz, öyle mi?”
De ki: “İster taş olun, ister demir. İsterse size [dirilmesi] imkânsız gibi görünen herhangi bir şey, [ne olursanız olun] mutlaka diriltilip kaldırılacaksınız.” Diyecekler ki: “Bizi tekrar kim döndürecek?” De ki: “Sizi ilk kez yaratan!” Bu sefer, alay ederek başlarını sallayacak ve: “Ne zamanmış o?” diyecekler. De ki: “Sanırım yakındır”
Sizi çağırdığı gün ona hamd ederek koşacaksınız16 ve [kabrinizde] sadece az bir süre kaldığınızı düşüneceksiniz.17
Kullarıma söyle, en güzel bir biçimde konuşsunlar. Çünkü şeytan aralarını açmak için fırsat kolluyor. Zira şeytan insanın aşikâr bir düşmanıdır.
”[Ey insanlar] durumunuzu en iyi bilen sizin Rabbinizdir. İsterse o size merhamet eder, isterse azap eder.” “[Sana gelince ey Muhammed!] Biz seni onlara vekil olarak göndermedik.”18
Göklerde ve yerde kimlerin olduğunu [kime ne zaman ne verileceğini] en iyi Rabbin bilir.[Hikmetimizin gereği olarak] Bazı Peygamberleri diğer bir kısmına göre daha üstün tuttuk19 [mesela] Davut’a [hem hükümdarlık hem de] Zebur’u verdik.
De ki: “Onun dışında ilâh diye ileri sürdüklerinizi yardıma çağırın bakalım. Onlar, başınızdaki sıkıntıyı kaldırmaya yahut [sıkıntıyı hayırla] değiştirmeye güçleri yetiyor mu?”
[Tersine] Onların [ilah diye] yalvardığı kimseler, “Ne yaparsam O’na daha yakın olurum?” diye Rab’lerine vesile ararlar. O’nun rahmetini umar ve azabından korkarlar. Çünkü Rabbinin azabı gerçekten de çok korkunçtur.20
Hiçbir belde yoktur ki kıyamet gününden önce Biz orayı helake uğratmış yahut şiddetli bir azaba çarptırmış olmayalım.21 Bu husus kitapta böylece yazılıdır.
Bizi [bugün] mucizeler göndermekten alıkoyan şey, öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Nitekim Semûd kavmine açık bir mucize olarak dişi deveyi vermiştik fakat onu keserek zalim oldular. Biz mucizeleri yalnızca uyarmak için göndeririz.
Hani, “Rabbin insanları [her yönüyle] kuşatmıştır” demiştik ya. İşte sana gösterdiğimiz o rüyayı22 da Kur’an’da lanetlendiği belirtilen o ağacı23 da insanlar için bir fitne sebebi yaptık. Biz onları (işte böyle) uyarıyoruz. Fakat bütün bu uyarılarımız onların azgınlıklarını artırmaktan başka bir işe yaramıyor.
Hani meleklere: “Âdem’e secde edin!” Demiştik de İblis’in dışında hepsi secdeye kapanmıştı. İblis ise şöyle dedi: “Ne yani çamurdan yarattığın birine secde mi edeceğim?
Benden daha şerefli saydığın şu şeye bak! Yemin ederim ki, eğer bana kıyamet gününe kadar zaman tanırsan onun zürriyetini birazı hariç mutlaka hâkimiyetim altına alacağım.”
Allah, şöyle dedi: “Şimdi defol, git.” Onlardan kim sana uyarsa bilsin ki hepinizin cezası tam bir cehennemdir.”
Haydi onlardan gücünün yettiğini naranla sür çıkar,24 Atlılarınla ve yayalarınla25 üzerine yürü. Onların mallarına ve evlatlarına ortak ol. Onlara vaatlerde bulun.” Oysa şeytan yalandan başka bir şey vaat etmez.
“[Muhlis] kullarıma gelince, senin onlar üzerinde hiçbir etkinliğin yoktur.” Rabbinin himayesi onlar için yeterlidir.
Rabbiniz, lütfünden payınızı aramak için [yaptığınız] gemileri denizde yürütüyor. Çünkü o size karşı çok merhametlidir.
Denizde bir musibetle karşılaştığınızda O’ndan başka bütün yalvardıklarınız kaybolur.26 O sizi kurtarıp da karaya çıkardığında ise (yeniden eski halinize) dönersiniz. Zira insanoğlu çok nankördür.
Peki, karadayken O’nun sizi yerin dibine geçirmeyeceğinden yahut başınıza taşları savuran bir kasırga göndermeyeceğinden emin misiniz? Kaldı ki o zaman kendinize bir koruyucu bulamazsınız.
Yahut tekrar denize döndüğünüzde (dönmek zorunda kaldığınızda), üzerinize ortalığı kasıp kavuran bir fırtına göndermeyeceğinden ve böylece, nankörlüğünüze karşılık sizi boğmayacağından sonra da size arka çıkacak birini bulup bulamayacağınızdan emin misiniz?
Gerçek şu ki, Biz Âdemoğullarını saygıdeğer kıldık. Karada ve denizde onları taşıdık, rızıklarını temiz besinlerden verdik ve onları yarattıklarımızın çoğundan üstün tuttuk.
Bir gün bütün insanları önderleri ile birlikte çağıracağız. Kitabı sağından verilenler, onlar da kitaplarını okurlar ve [kitabı ister sağından verilsin ister solundan] kimseye kıl kadar bile haksızlık yapılmaz.
Kim burada körse o, ahrette de kördür.27 Hatta yolunu daha da şaşırmıştır.
Onlar seni, sana vahyettiğimiz esaslara aykırı şeyleri bize isnat etmen hususunda neredeyse fitneye düşüreceklerdi.28 [Şayet tuzaklarına düşecek olsan] İşte o zaman [hemen] seni dost edinirler.
Şayet biz sana sebat vermiş olmasaydık onlara bir nebze olsun yanaşırdın.
Fakat o zaman hayatında ve ölümünde yaşayacağın acıları senin için katlardık. Sonra da bize karşı herhangi bir yardımcı bulamazdın.
Seni tedirgin ederek neredeyse o topraktan (Mekke) çıkacak kadar sıkıştırıyorlar. Bunu başarabilirlerse ardından onlar da fazla kalamazlar.
Senden önce göndermiş olduğumuz peygamberler hakkında uygulamış olduğumuz sünnet (ilahi kanun) da budur ve sünnetimizde herhangi bir değişiklik göremezsin.
Güneşin dönüp gecenin ortalığı kapladığı zamana kadar namaz kıl. Bir de sabah kuranını oku. Çünkü sabah okuması şahitlidir.29
Ayrıca gecenin bir kısmında kalkarak, sana özgü bir nafile olarak [bunları] yap. Belki böylece Rabbin seni övülmüş bir makama ulaştırır.30
Ve de ki: “Rabbim, girilecek yere31 doğrulukla [hayırlısıyla] girmemi ve çıkacağım yerden doğrulukla çıkmamı sağla. Bana katından güçlü bir destek ver.”
Ve de ki; “Hak geldi, batıl yok oldu.” Zaten batıl yok olmaya mahkûmdur.
Biz Kur’an’ın [ayetleri] olarak inananlara şifa ve rahmet olacak şeyler indiriyoruz. Ne var ki bu, zalimlerin ziyanını artırmaktan başka bir işe yaramıyor.
Biz insana nimet verince o ardını dönüp, bizden uzaklaşır. Başına bir kötülük geldiğinde ise [hemen] umutsuzluğa kapılır.
De ki: “Herkes kendi karakterine göre davranır.” Kimin daha doğru bir yol tuttuğunu ise en iyi Rabbiniz bilir.
Sana ruh hakkında soruyorlar. De ki: “Ruh,32 Rabbimin bileceği bir iştir ve bu konuda size pek az bir bilgi verilmiştir.”
Emin ol ki şayet istemiş olsaydık sana vahyettiğimiz ne varsa hepsini ortadan kaldırırdık ve sen bu durumda bize karşı herhangi bir vekil (bunu engelleyecek birini) bulamazdın.
Ancak Rabbinden bir rahmet olarak böyle yapmadık. Çünkü O’nun sana olan lütfü çok büyüktür.
De ki: “Emin olun, bütün insanlar ve cinler Kur’an’ın bir benzerini ortaya koymak üzere bir araya gelseler ve bu uğurda birbirlerine destek olsalar, yine onun bir benzerini ortaya koyamazlar.”
Doğrusu Biz bu Kur’an’da insanlar için her türlü misali çeşitli biçimlerde ortaya koyduk. Fakat insanların çoğu inkârda yine de inat ediyorlar.
Şöyle diyorlar: “Yerden bizim için bir kaynak fışkırtmadıkça sana asla inanmayız”
“Veya senin hurma bahçen ve üzüm bağın olmalı, sen de onların arasından gürül gürül ırmaklar akıtmalısın.
Yahut [tehditlerinden birinde 34:9] iddia ettiğin gibi, üzerimize gökten parçalar düşürmeli ya da Allah’ı ve melekleri gözümüzün önüne getirmelisin.
Veya altından bir evin olmalı yahut göğe yükselmelisin.[Dönerken de] bize okuyacağımız bir kitap getirmelisin” De ki: “Fe Sübhanallah! Ben bir insan ve peygamber olmanın dışında neyim ki?”
Zaten İnsanlara hidayet (doğru yol kılavuzu olarak bir resul) geldikten sonra onların imanına mani olan [bahane]: “Ne yani Allah, resul olarak bir insan mı gönderdi” demeleridir.
De ki: “Eğer yeryüzünü mekân tutup dolaşanlar [insan değil de] şayet melek olsaydılar elbette onlara resul olarak gökten bir melek gönderirdik.”
De ki: “Sizinle benim aramda [görevimi yaptığıma dair] şahit olarak Allah yeter! Çünkü O kullarının [ne yaptığını] biliyor ve görüyor.”
Allah kime hidayet ederse işte o, doğru yolu bulmuştur. Kimi de şaşırtırsa Allah’a rağmen artık onun herhangi bir velisi olmayacaktır. Biz onları kıyamet günü körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzükoyun haşredeceğiz. Varacakları yer ise cehennemdir. Onun ateşi zayıfladıkça tekrar harlayacağız.
Onların cezası işte budur! Çünkü onlar ayetlerimizi inkâr ediyor ve: “Bir kemik yığını ve toz toprak haline geldikten sonra yeni baştan yaratılarak dirilmiş olacağız öyle mi?” diyorlardı.
Gökleri ve yeri yaratmış olan Allah’ın kendilerinin mislini (aynen) yaratmağa kadir olduğunu anlamıyorlar mı? Fakat [bu işin] bir vadesi vardır ki o zamanın gelip çatacağında asla kuşku yoktur. Şu var ki zalimler küfürden başka her şeye karşı inatla direnirler.
[Kıt anlayışlarının başka bir örneği olarak] De ki: “Eğer siz Rabbimin rahmet hazinelerine bile sahip olsanız tükenir korkusuyla yine de infaktan kaçınır ona sıkı sıkıya sarılırdınız.” Çünkü insan çok cimridir.
Biz Musa’ya belirgin dokuz tane mucize vermiştik. İstersen bunları İsrailoğulları’na sor. Nitekim Musa onlara bir peygamber olarak geldiğinde Firavun ona şöyle demişti: “Ey Musa, bence sen kesinlikle sihre kapılmış birisin”
Musa da şöyle cevap verdi: “[Peygamberliğimin] bir kanıtı olmak üzere, bu mucizelerin göklerin ve yerin Rabbi dışında bir başkası tarafından gerçekleştirilmediğini pek ala biliyorsun.” “Ey Firavun, bence de sen kesinlikle mahvolmuş adamım birisin”
Sonunda Firavun onları yeryüzünden silip süpürmeye33 karar verdi. Bunun üzerine Biz de onu ve yanındaki herkesi boğduk.
Bunların ardından İsrailoğullarına şöyle dedik: “Şimdi o topraklarda oturun [ve ne yaptığınıza dikkat edin;34 çünkü] ahret vaadi gerçekleşince hepinizi bir araya getireceğiz.”
Biz onu(kuranı) hak olarak indirdik ve o da hak ile35 indi. Seni de ancak müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdik.
Ayrıca sen onu insanlara okurken insanlar Kur’an’ı sindirebilsinler diye onu pasajlar halinde ve zamana yayarak indirdik.
De ki: “Şimdi siz ona ister inanın, ister inanmayın”[Ancak bilin ki] o, daha önce kendilerine ilim verilen kimselere okunduğunda onlar hemen yüzlerinin üstüne secdeye varmakta ve şöyle demektedirler: “Rabbimizi tespih ederiz, Rabbimizin vaat ettiği şey36 şimdi kesin olarak gerçekleşmiş bulunuyor.”
İşte onlar [böylece] ağlayarak secdeye varırlar ve [bu durum] onların saygısını daha da derinleştirir.
De ki: “İster Allah diye çağırın, ister Rahmân diye çağırın. Hangisiyle çağırsanız [fark etmez; çünkü] en güzel isimler O’nundur.” Duanda sesini fazla yükseltme, çok da alçaltma ikisinin arası bir yol izle.
“Asla evlat edinmemiş olan, egemenliğinde ortağı bulunmayan, aczi nedeniyle desteğe muhtaç olmayan Allah bütün övgülere layıktır” de ve tüm büyüklüğüyle onu tekbir et.
Açıklamalar
- 1
Isra (ve devamında gerçekleşen miraç) olayından sonra Hz. Musa’ya kitap verilmesinden bahsedilmiş ve böylece aralarında bir benzerlik kurulmuştur. Hz. Musa Tur-u Sina’ya Allah ile konuşmaya ve Tevrat’ı almaya gittiği gibi Hz. Peygamber de miraçta Allah ile doğrudan konuşmuştur.
- 2
Allah katında her şeyin yazılı olduğu kitap.
- 3
“Takdirimizi”
- 4
milattan önce 6. yüzyılda Babil kralı II. Nabukadnezzar Kudüs’ü işgal edip Süleyman Mabedini yıkmıştır.
- 5
“Cealnakum eksera nefîra.” “Sayınızı artırdık” şeklinde tercüme edilmiştir. Ancak önceki ibarede bu husus zaten belirtilmişken bunu tekrarlamanın bir anlamı olmaz. “Cealnakum eksera nefîra.” İbaresi İsrailoğullarının düşmanlarına korku salan askeri gücüne işarettir. Nitekim “Nefir” Bir şeyden korkup başka bir şeye kaçmak, toptan sefere çıkmak anlamındadır. Ragıp”
- 6
Romalı Titus’un milattan sonra 70 yılında Kudüs’ü işgal edip Mabed’i ikinci defa yıkmıştır.
- 7
Diğer tercümelerde “El hesab”a özel bir vurgu yapılmamıştır. M.Esed ise bunun “(gelmesi kaçınılmaz olan) hesab” olduğu kanaatindedir. Biz “El hesab” ile kişi ve toplum için belirli zamanların (borç vadesi, hac mevsimi gibi) kastedildiğini düşünüyoruz. Nitekim Razi’nin anladığı da budur: “Bil ki hesab şu dört şeye saatlere, gündüzlere, aylara ve yıllara dayanır. O halde sayı yıllar içindir, hesab da yıllardan aşağı olanlar, yani aylar, günler ve saatler içindir.”
- 8
Deyimsel bir ifade olup “İnsan kendi kaderini (ahrette göreceği muameleyi) kendi belirler” anlamındadır.
- 9
“Emerna/emrederiz “Allah’ın fıskı emretmesi mümkün değildir. Kelimeyi gazap süreci bağlamında ele almak gerekir. Allah belde halkına, bir peygamber göndermiş (15 Ayet) peygamber de sonlarının felaket olacağını bildirmiştir. Ancak bu uyarılar belde halkını yola getireceğine tam tersi bir etki yapmıştır. Fıskı emretmek budur.
- 10
“Ahireti tercih edenlerin bu dünyada mutlaka mahrum kalacaklarına dair bir kaide yoktur.”
- 11
“... Eğer kusur ve sürçmeler, ana-babanıza asi olmak niyetiyle değil de, beşerî zaaf ve yaratılışınız gereği ortaya çıkmışsa bunlar affedilebilir. (Razi)
- 12
“Rızkın bol verilmesinin veya kısıtlanmasının bir hikmeti vardır”
- 13
“Mutlaka kısas istemek (Bkz. Maide:45) yahut katili cezalandırdığı halde yakınlarına düşmanca davranmak gibi”
- 14
Meşru olmayan, faydası olmayan fakat merak uyandıran bilgidir. Buna en iyi örnek Hz. Âdemin yasak ağacın sırrını bilmek istemesidir.
- 15
“Tesbih, ister söz ister fiil ister niyet olsun bütün ibadet şekillerini kapsamaktadır. (Ragıp)”
- 16
“Şimdi alay ediyorsunuz ama o gün Allah’a övgüler düzmenin bir faydası olmaz”
- 17
Zımnen: “İmkânsız saydığınız dirilme gerçekleşince şu halinizi sanki dünmüş gibi hatırlayacaksınız”
- 18
Peygamber (ve müminler) sadece uyarmakla görevlidirler. Benzer ifadeler için bkz. Zümer:41
- 19
“Farklı, avantajlı”
- 20
Bu ayet Hz. İsa ve azizleri tanrılaştıranları muhatap almaktadır.
- 21
Muhatabın kâfirlikte inat eden toplumlar olduğu söylenmiştir. Ancak tarihi tecrübeler her toplumun yahut beldenin tarihin bir yerinde felaketler yaşadığını göstermektedir. Bu kaide emin beldeler için dahi geçerlidir. Yezit döneminde Mekke mancınıklarla dövülmüş, Medine istila edilerek kadınların namusu kirletilmiştir.
- 22
Bu miraç olayıdır. Şu soru akla gelebilir: “Allah bir önceki ayette artık mucize göndermediğini söylemişti ancak şimdi miraçtan bahsediliyor” Allah’ın mucize göndermemesi müşriklerin taleplerini karşılamamasıdır. Çünkü mucize son sözdür ve maksat hâsıl olmazsa sonu helaktir. Allah Mekkeli müşriklerin helakini murat etmemiş ancak bir talebe bağlı olmaksızın gerçekleşen rüya ile mümin müşrik herkes sınanmıştır.
- 23
Bkz. Saffat suresi girişindeki “Yasak ağaç” isimli açıklama.
- 24
“Vestefziz menisteta’te minhum bi savtike” ibaresi” Gücünün yettiklerini sesinle yerinden oynat” şeklinde tercüme edilmiştir. Bu “Onları kışkırt” anlamındadır. Fakat devamında “Atlılarınla ve yayalarınla...” ibaresi bir savaş halini hatırlatmaktadır. Bu nedenle biz “Gücünün yettiğini naranla sür çıkar” diye tercüme ettik. Nitekim Mevdudi bu deyimsel ifadenin “Zayıf bulduklarını silip süpürebilirsin” anlamında olduğunu kaydetmiştir.
- 25
“Tüm gücünle” anlamında deyimsel bir ifade. (M.Esed)”
- 26
“Aklınızdan çıkar. (Safvetü’t Tefasir)” Ayrıca Bkz.10:22,29:65,31:32
- 27
Dünyada kör olanların ahrette de kör olması ne demektir? Bu mecazi bir ifade olup Kafirlerin gerçeği bir türlü kabullenmek istemedikleri anlamına gelir. Ahrette dilleri özür diler ama kalpleri Allah’ın adaletine yine de inanmaz. Durumunu kurtarmak ve kaldığı yerden devam etmek istemektedir. Zaten Dünyadayken de gerçekle birçok defa yüz yüze gelmiş ancak her defasında yüzleşmekten kaçınmıştır. Aynı tutumunu ahirette de inatla sürdürür. Bir fırsat tanınacak olsa aynısını yapar. (Bkz. Enam:28)
Kâfirin ahirette yaşadığı azap bile onun gönlünü değiştirmeye yetmemiştir. Bu akıldışı bir durumdur ve bu durum onun “Yolunu daha da şaşırmış” olmasıyla izah edilmiştir.
- 28
“Buna başaracak kadar seni sıkıştırdılar”
Daha başta “Güneşi sağ elime ayı sol elime verseniz...” diyen bir peygamber in baskılara boyun eğmesi zor olsa da baskıların insanları tavize zorladığı ve ilk tavizin sapmanın yolunu açtığı gerçeğine dikkat etmek gerekir.
M.Esed’in tercümesi şöyledir: O (Yolunu şaşırmış) kimseler, Bizim adımıza, vahyettiğimizden başka bir şey ortaya atasın diye seni ayartarak, seni vahyettiğimiz (gerçeklerden) uzaklaştırmaya çalışmaktalar; öyle ki, bunu başarabilselerdi seni hemen kendilerine dost edinirlerdi!
- 29
Mevdudi bu ibareyi yorumlarken “Hadislerde sabah namazına meleklerin şahitlik edeceği belirtilmiştir” dedikten sonra, aslında meleklerin her amele şahitlik ettiğini buradaki hatırlatmanın sabah namazına verilen önemi belirtmek için yapıldığını söyler.
M.Esed bu ibareyi farklı anlamıştır: “...Çünkü sabah okuması (nda insan) gerçekten de (ulvi olan her şeye) açıktır. Müzemmil 2-6. Ayetleri Esed’i destekler niteliktedir. Seher vakti Kur’an vaktidir. Sabah namazı ile birlikte dikkatlice Kur’an okumak gerekir. Ayrıca Bkz. Müzemmil: 4. 6. Ayetler ve dipnotları
- 30
“Bu ayetteki mâkâmen mâhmûden ifadesi klasik tefsirlerde genellikle “şefaat makamı” olarak yorumlanmıştır. (...)Pasaj bütünlüğü dikkate alındığında mâkâmen kelimesinin, uhrevî şefaat makamı veya manevi bir konumdan öte Hz. Peygamber’in hüsnü kabulle karşılandığı Medine’ye işaret ettiği anlaşılacaktır. (M. Öztürk)”
- 31
“Girişeceğim her işe (M.Esed)” “Erişeceğim yere [Medine’ye] hayırlısıyla eriştir (M. Öztürk)”
- 32
Gitmek gelmek gibi anlamlara gelen ruh burada Allah’ın insan ile kurduğu bağın ve bu bağı sağlayan her şeyin genel adıdır. Vahiy (Kur’an) bir ruhtur, (16:2) vahyi getiren Cebrail ruhtur, (19:17) Allah insana ruhundan üflemiştir(15:29) ve müminleri ruh ile desteklemiştir. (58:22)
- 33
Bu ayetteki “Yestefizzü” kelimesi bazı meallerde “[Mısırdan] çıkarmak, istedi” şeklinde çevrilmiştir. Hz. Musa hiçbir zaman Firavun’u Mısırdan çıkarmak istememiş tersine İsrailoğullarını Mısırdan alıp Filistin’e götürmek için Firavun’dan izin çıkarmaya çalışmıştır.
- 34
“Şimdi o topraklara yerleşin” ile, “Sizi ahrette bir araya getireceğiz” arasındaki en anlamlı ilişki budur. Allah İsrailoğullarını uzun süren acılardan sonra kurtarmış ve onlara: “Yaptığım bu iyiliğin hatırına olsun şımarıp beni unutmayın; çünkü bunun bir de ahreti var” demek istemiştir.
- 35
“Allah’ın peygamberlerine vahyetme geleneğinin bir sonucu olarak”
- 36
“Son peygamberin geleceğine dair söz”