2Bakara Suresi
286 ayet · 97 açıklama
Bismillâhirrahmânirrahîm
Elif, Lâm, Mîm.
Şu kitabı görüyor musun, işte onda hiçbir kuşkuya yer yoktur. Muttakilerin ise hidayet kaynağıdır.
Ki onlar gaybe inanırlar,1 salatı ikame ederler2 ve kendilerine verdiğimiz rızkı (imkânları)3 başkaları için de kullanırlar.
Yine onlar sana indirilene de senden önce indirilene de inanmaktadırlar.4 Ahiret hayatının varlığından ise kesin olarak emindirler.
İşte bunlardır Rablerinin gösterdiği yolu tutmuş olanlar ve işte bunlardır muradına erenler.
Gerçek şu ki, kâfirleri5 (akıbetlerinin vahametine dair) uyarmış olmanla uyarmamış olman arasında hiçbir fark yoktur. Onlar asla inanmazlar.
Allah, onların kalplerini de kulaklarını da mühürlemiştir, gözlerinin önünde ise bir perde vardır. Onlar büyük bir azabı hak etmişlerdir.
İnsanlardan öyle kimseler vardır ki, inanmadıkları halde “Biz Allah’a ve Ahiret Günü’ne inanıyoruz” derler.
Allah’ı ve müminler topluluğunu güya oyuna getirecekler. Oysa sadece kendilerini aldatmışlardır. Ancak bunu dahi anlamazlar.
Kalpleri hastalıklıdır onların. Allah hastalıklarını daha da artırmıştır. Yalanlarından ötürü can yakan bir azabı hak etmişlerdir.
Şayet onlara “Yeryüzünde fesat çıkarmayın” denilecek olsa “(Ne fesat çıkarması, tersine) ortalığı düzeltmekten başka bir işimiz yok!” derler.
Biliniz ki, yeryüzünü fesada verenler asıl onlardır. Fakat bunu dahi anlamazlar.
Ne zaman onlara: “Halkın iman ettiği gibi siz de iman edin.” diyecek olsan “Aklı ermeyenlerin inandıkları gibi inanalım mı yani?” diye karşılık verirler. Asıl aklı ermeyenler onlardır. Lakin bilmezler.
Müminlerin ortamına rast geldiklerinde “Biz de müminiz” derler. Fakat şeytanlarının ortamına girdikleri zaman: “Emin olun, biz sizinle beraberiz, onlarla sadece alay ediyoruz.” derler.
Alay etmek nasıl oluyormuş Allah onlara gösterecektir. Ne ki onlar kendini beğenmiş halleriyle bir süre gel-git yaşayıp duracaklardır.6
Onlar öyle kimselerdir ki, hidayeti bırakıp dalâleti satın almışlardır.7 Onlar bu ticaretlerinden bir kazanç elde edemedikleri gibi doğru bir tercihte de bulunmamışlardır.
Onların hali karanlıkta ateş (meşale) yakan kimsenin haline benzer. Çevresi biraz aydınlandığında Allah o aydınlığı giderir ve onları hiçbir şey göremeyecekleri koyu bir karanlığa terk eder.8
Sağırdırlar, dilsizdirler ve kördürler. Artık geriye dönmeleri de mümkün değildir.
Yahut onların hali, içinde yoğun karanlıklar, gök gürlemeleri ve şimşekler bulunan gökten, sağanak halinde yağan yağmura tutulmuş insanın haline benzer. Ölüm dehşetiyle parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Ne var ki Allah kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır. (Onlara kaçacak yer bırakmamıştır)9
Şimşek nerdeyse gözlerini kör edecek. Işığında biraz yürürler, ortalık kararınca da çakılıp kalırlar. Allah dileseydi kulaklarını sağır, gözlerini de kör ederdi. Zira Allah’ın her şeye gücü yeter.
Ey insanlar! Sizi de sizden önce yaşamış olanları da yaratan Rabbinize ibadet edin. İşte o zaman muttakilerden olma (sizi bekleyen tehlikelerden korunma) ümidiniz olur.
Rabbiniz ki yeri (ihtiyaçlarınıza göre) döşemiş,10 göğü de (fayda sağlayacak ve tehlikeleri bertaraf edecek şekilde) yapılandırmıştır.11 (Sonuç olarak) gökten su indiriyor ve onunla size rızık olacak mahsuller çıkarıyor. O halde gerçeği bile bile Allah’ın denkleri olduğu iddiasında bulunmayın.
Eğer kulumuza indirdiğimiz bu kitaba ilişkin bir şüphe taşıyorsanız –ve iddianızın doğruluğuna da inanıyorsanız– onun dengi bir sure12 tanzim edin de görelim. İsterseniz Allah’ı bırakıp şahitlik ettiğiniz (birlikte hareket ettiğiniz) kim varsa onları da yardıma çağırın.
Eğer bunu yapamıyorsanız -ki hiçbir zaman yapamayacaksınız- çırası insanlarla taşlar olan ve kâfirler için hazırlanmış bulunan o ateşten kendinizi koruyun.
İmân edip sâlih amel işleyenlere müjdele. Şüphesiz onlar altından ırmakların aktığı cennetlere konulacaklar. Ne zaman oranın ürünü olan meyvelerden tadacak olsalar: “Bu üründen daha önce de tatmıştık” diyecekler. Ayrıca orada kendilerine benzer nimetler de sunulacaktır.13 Diğer yandan onlar için cennetlerde tertemiz eşler de vardır. Onlar orada ebedî olarak kalacaklardır.
Allah [sineği hatta14] sivrisineği, hatta onun da ötesinde (daha da küçük) bir şeyi misal getirmekten çekinmez. İman edenler bu örneğin Rab’lerinden gelen bir gerçek olduğunu bilirler. Kâfirler ise “Allah böyle bir misalle ne demek istiyor?” derler. Allah bu misalle birçoklarını şaşırttığı gibi birçoklarını da doğru yola getirir. Şaşırttıkları ise fâsıklardan başkası değildir.
Onlar öyle bir güruhtur ki Allah’a kesin olarak söz verdikleri halde sözlerinden dönerler. Allah’ın, kurulmasını istediği bağları koparırlar ve yeryüzünü fesada verirler. İşte bunlardır hüsrana uğrayanlar.
Siz ölü iken (yokken) size hayat veren Allah’ı nasıl inkâr edebilirsiniz ki? Sonra sizi öldürecek ve yine diriltecektir. Sonuçta dönüp O’nun huzuruna çıkacaksınız.
Sizin için yerde olanların tümünü planlayan15 O’dur. Sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyen de O’dur. Zira O, her şeyi bilmektedir.
Rabbin meleklere: “Ben yeryüzüne bir halife16 atayacağım” demişti de onlar: “Oraya fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi atayacaksın?17 Biz seni hamd ile tesbih ve seni takdis ederiz.”18 dediler. Allah dedi ki: “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim.”
Allah Âdem’e bütün isimleri öğretti. Sonra onları meleklere arz edip: “Eğer zannınız (İnsanın tümüyle menfi bir canlı olduğu fikriniz) doğruysa bunların isimlerini bana [bir bir] söyleyin bakalım.” dedi.
“Seni tesbih ederiz. Bizim senin öğrettiklerin dışında bir ilmimiz yoktur. Kuşkusuz Alim ül Hakim (her şeyi bilen ve her şeyi bir hikmet üzere yapan) sensin.” dediler
“Ey Âdem! Onların isimlerini bunlara söyle.” Söyleyince de dedi ki: “Ben size göklerin ve yerin gaybını bilirim, ortaya koyduklarınızı da içinizde sakladıklarınızı da bilirim demedim mi?”19
İşte o vakit meleklere: “Âdem için secde edin!” dedik. İblis hariç bütün melekler secde etti. (İblis ise) diretti, kibrine yediremedi ki zaten kâfirin biriydi.20
(Dönüp) dedik ki: “Ey Âdem! Eşinle birlikte cennete yerleşin, oradaki nimetlerden dilediğiniz yerde zahmetsizce21 yiyin, sadece şu ağaca yaklaşmayın.22 Yoksa kendinize yazık etmiş olursunuz.”
Ne var ki şeytanın telkiniyle sendelediler ve rahat konumlarını kaybettiler. O zaman dedik: “Şimdi kiminiz kiminizin düşmanı olarak doğru yeryüzüne! Belli bir müddet için orada yerleşecek ve [kendi emeğinizle] geçiminizi sağlayacaksınız”
Sonrasında Âdem, Rabbinden (öğrendiği) kelimeleri fark etti. (Allah da) tövbesini kabul etti. Çünkü O Tevvabur rahîm’dir.
Dedik ki: “Hepiniz çekip gidin oradan!” Şu da var ki tarafımdan size bir rehber (akli ve nakli deliller: Razi) ulaşmış olur da kim o rehbere tabi olursa, işte onların korkmalarına da üzülmelerine de gerek kalmaz.
Küfre saplananlara ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince; işte onlar cehennem ashabı olup orada ebedi olarak kalacaklardır.
Ey İsrailoğulları! Size verdiğim [Onca] nimeti hatırlayın. Bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki ben de size verdiğim sözü yerine getireyim.23 Ve yalnız benden korkun.
Yanınızda olanı tasdik eden (Kültürünüzü oluşturan yazılı yazısız bilgilerle uyuşan) indirdiğim bu vahye iman edin. Daha işin başında Onu inkâr eden siz olmayın. Ayetlerimi az bir fiyat karşılığında (Dünya menfaatine) satmayın. Ve yalnızca benden çekinin.
Hakka batıl elbisesi giydirip gerçeği bile bile gizlemeyin.
Namazı kılın, zekâtı verin. Rükû edenlerle birlikte rükû edin.
Diğer insanlara iyiliği tavsiye edip kendinizi unutuyorsunuz öyle mi? Oysaki kitabı okuyup duruyorsunuz. Aklınızı kullanmayacak mısınız?
Sabır ve salât ile Allah’tan yardım dileyin. Ne var ki bu iş Allah’a saygı duyanların dışındakiler için zor bir iştir.
İşte onlar Rablerine kavuşacakları [günün] hesabını yapanlardır. Gerçekten de O’nun huzuruna döneceklerdir.
Ey İsrail oğulları! Size lütfettiğim nimetimi, sizi âlemlere (Diğer kavimlere karşı güç ve itibar açısından) üstün kıldığımı hatırlayın.
Öyle bir günden korkun ki, o gün hiç kimsenin cezası bir başkasına yüklenmez. Kimseden şefaat kabul edilmez, kimseden fidye alınmaz. Onlar başka bir şekilde yardım da göremezler.
Bir zamanlar sizi Firavun avanesinin elinden kurtardığımızı hatırlayın. Onlar size acıların en fenasını reva görüyorlardı. Oğullarınızı boğazlarken kızlarınızı [hizmet için] sağ bırakıyorlardı. Bu, Rabbinizin büyük bir imtihanıydı.24
Yine bir zamanlar sizin için denizi ortadan ayırmış ve sizi kurtarmıştık. Firavun ailesini ise gözlerinizin önünde sulara gark etmiştik.
Yine vaktiyle Musa ile kırk geceliğine sözleşmiştik. Ama siz onun ardından tuttunuz buzağı (heykelini) tanrı yerine koydunuz ve böylece zalimler oldunuz.
Sonra da bütün bunların ardından belki şükredersiniz diye sizi affetmiştik.
Yine hatırlayın o zamanı ki doğru yolu tutasınız diye Mûsâ’ya Kitab’ı ve Furkan’ı (Denizin yarılması, men ve selva gibi mucizeleri) vermiştik.
Mûsâ kavmine dedi ki: “Ey kavmim! Buzağıyı tanrı sayarak kendinize yazık ettiniz! Derhal Bari’nize (Size çirkinlikleri men eden Rabbinize)25 tövbe edin ve kendinizi öldürün (Kendinizi ıslah edin)26. Böyle yapmanız sizin için Bari’niz nezdinde daha hayırlıdır.”
Sonuç itibariyle Allah tövbelerinizi kabul etmişti. Çünkü o Tevvabur rahîmdir.
Yine siz: “Ey Mûsâ! Biz Allah’ı açıkça görmedikçe sana inanmayız!” demiştiniz. Bunun üzerine göz göre göre çarpılmıştınız.
Sonra şükredesiniz diye sizi ölümünüzün (kendinizden geçmenizin) ardından yeniden diriltmiştik. (Ayıltmıştık)27
Ve üstünüze o bulutu gölgelik yapmıştık. “Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yararlanın (diyerek) kudret helvası ve bıldırcın göndermiştik” Fakat [nankörlük etmekle] onlar Bize değil, kendilerine yazık ettiler.
Yine şöyle demiştik: “Şu beldeye girin ve orada istediğiniz yerden rahatlıkla yiyin. Beldenin kapısından secde ederek (Fatihlere mahsus bir kibirle değil mütevazi bir biçimde) girin. “Günah yükümüzü boynumuzdan indir (günahlarımızı bağışla)” deyin ki biz de hatalarınızı affedelim ve muhsinlerin mükâfatlarını fazlasıyla verelim.
Ne var ki o zalimler söylemeleri istenen sözü başka bir söze dönüştürdüler.28 Biz de zalimlere yoldan çıkmalarının bedeli olarak üzerlerine gökten pislik yağdırdık (onur kıran bir ceza verdik.)
Ve yine bir keresinde Musa, kavmine su çıkarmamız için bize dua etmişti. Biz de kendisine: “Asanla kayaya vur” demiştik. Bunun üzerine oradan on iki kaynak fışkırmıştı ki her boy suyu nereden içeceğini bilsin. “Allah tarafından verilen rızıktan yiyip için, ama zorbalık yapıp da yeryüzünde fesat çıkarmayın.”
Ve bir zamanlar yine siz: “Ey Musa, doğrusu biz bir çeşit yemekle yetinemeyiz, öyleyse Rabbine dua et de bize toprakta yetişen ürünler, sebze, salatalık, sarımsak, mercimek, soğan (gibi ürünler) versin” demiştiniz.
Dedi ki: “[Mısır’da yediğimiz sebzeleri istemekle] Aşağılık olan (o eski esaret günlerinizi) Hayırlı olan (şu özgür günlerinize) tercih mi ediyorsunuz? O halde, Mısır’a dönün; orada istediğiniz şeylere kavuşabilirsiniz!” demişti.
[sergiledikleri bu tür davranışlar nedeniyle] Onlara zillet ve meskenet29 (yeri- yurdu olmayan vatansızlık) damgası vuruldu. Ve Allah’ın gazabıyla karşılaştılar.30 Bütün bunlar, Allah’ın ayetlerini inkâr etmeleri ve haksız yere Peygamberleri öldürmeleri yüzünden oluyor. Bütün bunlar, isyan etmeleri ve hakkın sınırlarını ihlal etmeleri yüzünden oluyor.
Şüphe yok ki ister müminler topluluğundan ister Yahudi toplumundan Hristiyanlar veya Sabilerden31 her kim Allah’a, ahiret gününe imân edip sâlih amellerde bulunursa onlar için Rablerinin katında mükâfat vardır. Onların korkmalarını gerektiren bir durum yoktur. Onlar mahzun da olmayacaklardır.
Hani sizden bir zaman kesin söz almıştık ve Tur dağını üstünüze kaldırarak size verdiğimiz (ilahi emirleri) kuvvetle tutun ve içindekileri hatırlayın ki, takva sahiplerinden olasınız demiştik.
Ardından yine sözünüzden döndünüz. Eğer Allah’ın lütfu ve merhameti olmasaydı elbette hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.
İçinizden cumartesi (yasağını) ihlal edenlerin durumunu elbette biliyorsunuz. Bu yüzden kendilerine: “Aşağılık maymunlar olun!” demiştik.
Bunu, hem o döneme hem de sonradan gelecek olanlara örnek bir ceza, takva sahiplerine ise ibret alınacak bir durum yapmıştık.
Yine bir zaman Mûsâ kavmine: “Allah, size bir sığır kesmenizi emrediyor” demişti de onlar: “Sen bizimle eğleniyor musun?” demişlerdi. Mûsâ ise “Cahilin biri olmaktan Allah’a sığınırım” demişti.
Dediler ki: “Bizim için Rabbine dua et de onun mahiyetini bize açıklasın.” Mûsâ dedi ki: “Rabbim şöyle diyor: O, ne yaşlı, ne körpe, ikisi arası bir sığırdır. Haydi, artık size emredilen işi yerine getirin.”
Bu defa: “Bizim için Rabbine dua et, bize onun rengini açıklasın.” dediler. O da: Allah diyor ki: “O, görenlerin içini açan altın sarısı bir inektir” dedi.
[Onlar yine] “Bizim adımıza Rabbine dua et de onun mahiyetini bize [tam olarak] açıklasın zira sığırları birbirine benzetiyoruz. İnşallah (bu sefer) doğruyu buluruz” dediler.
(Musa)dedi ki: Allah şöyle buyuruyor: “O, henüz çift sürmek veya ekin sulamak için koşulmamış kusursuz ve renginde alacası bulunmayan bir inektir.” “İşte şimdi gerçeği açıkladın” dediler ve bunun üzerine onu kestiler, ama neredeyse bunu yapmayacaklardı.
Çünkü bir adam öldürmüştünüz de suçu birbirinizin üstüne atmıştınız. Hâlbuki Allah, gizlemekte olduğunuzu ortaya çıkaracaktı.
Dedik ki: “Onun bir kısmıyla ona vurun”32 Allah ölüleri işte böyle diriltir33 ve aklınızı kullanmanız için ayetlerini size böyle gösterir.
Bunun sonrasında kalpleriniz yine katılaştı; taş gibi hatta daha katı oldu. Çünkü öyle taşlar vardır ki, içinden ırmaklar fışkırır. Öylesi vardır ki çatlar da içinden su çıkar. Bazısı da vardır ki, Allah korkusuyla aşağıya yuvarlanır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.
Şimdi, onların size inanmalarını mı bekliyorsunuz? Aksine, onlardan bir kısmı var ki Allah’ın kelamını dinler ve onu tamamen kavramış olmalarının ardından bile bile tahrif ederler.
Onlar [ın bir kısmı] müminler topluluğuna rastladıklarında “Biz de müminlerdeniz” derler [ve inandırıcı olmak için son peygamber hakkında Tevrat ayetlerini delil gösterirler] ama birbirleriyle baş başa kaldıklarında [Bu yöntemi yanlış bulanlar] şöyle itiraz eder: “Rabbinizin kelamını size karşı koz olarak kullansınlar diye mi Allah’ın size bildirdiği şeyleri onlara açık ediyorsunuz? Hiç düşünemiyor musunuz?”
Oysa bilmiyorlar mı ki Allah onların gizlediklerini de bilir, açıkladıklarını da?
Ve onlardan bir kısmı da vardır ki ümmidirler. Akıntıya kapılmanın dışında kitabi bir bilgiye sahip olmayıp sadece zan ile hareket ederler.
Yazıklar olsun o kişilere ki, Kitap’ı kendi elleriyle yazar (Allah’ın kitabına ilaveler yaparlar) sonra da basit bir karşılık için “İşte bu, Allah katındandır!” derler. Vay haline onların elleriyle yazdıklarından ötürü! Vay haline onların, kazandıklarından ötürü!
Diyorlar ki: “Bize ateş, sayılı günler dışında asla dokunmayacaktır.” Sen onlara de ki: “Siz bunun için Allah’tan bir söz mü aldınız? -Eğer böyle ise, Allah verdiği sözden dönmez- Yoksa siz bir bilgiye (kanıta) sahip olmadan Allah’a iftira mı atıyorsunuz?”
Tersine, hata edip hatası da kendisini çepeçevre kuşatmış olan kimseler var ya işte onlar cehennemdedirler ve orada [sayılı gün değil] ebedî olarak kalacaklardır.
İman edip salih amel işleyenlere gelince, onlar cennettedirler ve onlar da orada ebedî olarak kalacaklardır.
Bir zaman, İsrail oğullarından kesin taahhüt almıştık [şöyle ki]: “Allah’tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz; akrabaya, ebeveyninize, yetimlere ve çaresizlere iyilikte bulunacaksınız, insanlarla güzel bir şekilde konuşacaksınız; namazınızı ikame edeceksiniz ve zekâtınızı vereceksiniz.”
Ne var ki bunun ardından istisnalar hariç hepiniz sözünüzden döndünüz. Zaten siz, asi bir topluluksunuz.
Keza birbirinizin kanını dökmeyeceğinize, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacağınıza dair sizden kesin söz almıştık ve siz bunu onaylamıştınız, şahidi de sizsiniz.
Buna rağmen kesinlikle yasaklanmış olduğu halde birbirinizi öldürüyor kendi halkınızdan bir kısmını yurtlarından sürüyor, onlara karşı günahkârlık ve düşmanlıkta dayanışıyor, esir olarak elinize düştüklerinde ise onları ancak fidye karşılığı serbest bırakıyorsunuz. Böyle yaparak, kitabın bir kısmına inanıp diğer bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Öyleyse bilin ki, içinizden böyle yapanların cezası dünya hayatında zillet, Kıyamet günü ise azabın en acısı olacaktır. Zira Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.
Ahireti verip dünya hayatını satın alan kimseler işte böyle kimselerdir. Azapları hafifletilmeyeceği gibi herhangi bir yardım da göremeyeceklerdir.
Kuşkusuz Musa’ya o Kitab’ı vermiş, ardından da peygamberler göndermiştik. Meryem oğlu İsa’ya da beyyineler (hak olduğuna kanıt mucizeler) vermiş ve onu, Rûhu’l-Kudüs ile desteklemiştik. Ne var ki hoşlanmadığınız şeyleri söyleyen bir peygamber geldiğinde ona karşı kibir taslayarak bir kısmını yalanlamış bir kısmını da öldürmüştünüz değil mi?
“Kalplerimiz (sözlerine) kapalıdır.” dediler. Tersine. Küfürleri yüzünden Allah onları lanetlemiştir ki çok az bir kısmı iman eder.
Kendilerine ellerindekini (Tevrat’ı) tasdik eden bir kitap [ve peygamber] geldiğinde –ki daha önce (geleceğini bildikleri o peygamberin bir an önce gönderilmesini isteyerek) kâfirlere karşı Allah’tan yardım istiyorlardı– (oğulları gibi) tanıdıkları (o peygamber) gelince onu inkâr ettiler. Allah’ın lâneti inkârcıların üzerine olsun.
Allah’ın indirdiğini –ki Allah fazlını (vahyi) kullarından dilediğine indirir– inkâr ederek kendilerini [hasetleri uğruna] harcadıkları şey ne kötü. Bu yüzden gazap üstüne gazaba uğradılar. Kâfirler için [hasetlerine uygun bir ceza olarak] onur kırıcı bir azap vardır.
Onlara, “Allah’ın indirdiğine iman edin” denilince, “Biz sadece bize indirilene inanırız” derler ve ondan sonra geleni de inkâr ederler. Hâlbuki o, yanlarında mevcut olan kitabı (Tevrat) tasdik eden hak bir kitaptır. De ki: “Madem mümin kimselerdiniz de neden vaktiyle Allah’ın gönderdiği peygamberleri öldürüyordunuz?”
Nitekim Mûsâ size kesin kanıtlarla gelmiş [Size sayısız mucizeler göstermişti] ama [o tur dağına çıkınca] arkasından hemen buzağıyı tanrı edindiniz. İşte siz öyle zalimlersiniz.
Hani, Tûr’u üstünüzde tutarak verdiğimiz Kitap’a dört elle sarılacağınıza ve emirlerimizi dinleyeceğinize dair sizden söz almıştık. Onlar, “Duyduk ama asi geldik”34 dediler. Küfürleri nedeniyle buzağı sevgisi iliklerine işlemişti. Onlara de ki: Şayet imanınız buysa size ne fena şeyler emrediyor.
De ki: “Şayet ahiret hayatı diğer insanlara değil yalnız size mahsus ise ve bu iddianızda da samimi iseniz o halde ölümü temenni edin de görelim.”
Fakat elleriyle yaptıkları işler ortada iken, ölümü asla temenni etmeyeceklerdir. Allah o zalimleri çok iyi tanıyor.
Kesin olan şu ki insanlar içinde en çok hayatta kalma arzusu duyanların onlar olduğunu görürsün. Hatta müşriklerden bile. Onlardan her biri bin yıl yaşamak ister. Fakat uzun ömür onu cezadan kurtaracak değildir. Allah, onların bütün yaptıklarını görmektedir.
De ki: “Her kim Cebrail’e düşmanlık ederse35 kendisinden önce vahyedilmiş (kitapları) doğrulayan ve müminlere bir hidayet ve müjde olarak Kur’an’ı Allah’ın izniyle senin kalbine indiren [birine düşmanlık etmiştir.]”
Kim Allah’a, meleklerine, resullerine, Cebrâil’e, Mikâil’e düşman ise, bilsin ki Allah da kâfirlerin düşmanıdır.
Kuşkusuz Biz sana apaçık âyetler indirmişizdir. Onları fasıklar dışında kimse inkâr etmez.
Ne zaman bir antlaşma yapmış olsalar içlerinden bir kısmı onu bozmamış mıydı? Dahası onların çoğu inanmaz.
Onlara ne zaman Allah katından, ellerindeki kitabı (Tevrat’ı) tasdik eden bir peygamber gelse, Ehl-i Kitap’tan bir grup sanki hakikati bilmiyorlarmış gibi Allah’ın kitabını görmezden gelmişlerdir.
Yine onlar Süleyman’ın saltanatı hakkında şeytanların anlattığı hikâyeye (Süleyman saltanatını büyüyle tesis etmişti demelerine) inandılar. Hâlbuki Süleyman (sihir yaparak) küfre girmemişti. Fakat o şeytanlar [sihir yaparak] küfre girdiler. Onlar halka sihri ve Babil’de Hârut ve Mârut36 adlı iki meleğe indirilen şeyleri öğretiyorlardı. Oysa o iki melek: “Biz sırf imtihan için gönderildik, sakın kâfir olma!” demedikçe hiç kimseye sihir öğretmezlerdi. Onlardan koca ile karısının arasını açacak şeyler öğreniyorlardı. Fakat Allah’ın izni olmadıkça onlar bununla hiç kimseye zarar veremezlerdi. Kendilerine zarar veren bir fayda da sağlamayan şeyler öğreniyorlardı. Büyüye müşteri olan kimsenin âhiretten nasibi olmadığını pek iyi biliyorlardı. Karşılığında kendi varlıklarını sattıkları şey ne kötü! Keşke bunu anlasalardı!
Şayet onlar iman edip [haramlardan] sakınmış olsalardı, Allah katından kendilerine verilecek mükâfat elbette haklarında daha hayırlı olurdu. Keşke bunu bilselerdi!
Ey müminler topluluğu [Peygamberinize hitap ederken farklı anlamlara çekilebilecek olan kelimeler kullanmayın. Mesela]“Râina” demeyin,37 “Unzurna” deyin ve dinleyip itaat edin. Kâfirler için acı veren bir azap vardır.
Ne Ehl-i kitaptan olan kâfirler, ne de müşrikler, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini istemezler. Hâlbuki Allah rahmetini dilediğine verir. Allah büyük lütuf sahibidir.
Biz, bir âyetin hükmünü yürürlükten kaldırır38 veya onu unutturursak39 mutlaka daha iyisini veya benzerini getiririz. Bilmez misin ki Allah her şeye kadirdir?
Bilmez misin ki, göklerin ve yerin hükümranlığı yalnızca Allah’ındır? Sizin için Allah’tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı yoktur.
Yoksa siz daha önce [kavminin] Musa’dan istediği [olmayacak şeyleri] kendi Peygamberinizden mi istiyorsunuz? Her kim [böyle yaparak] imanını kâfirlikle değişirse, o artık doğru yoldan sapmış demektir.
Ehl-i kitaptan birçoğu, hakikat kendilerine apaçık belli olduğu halde, sırf hasetleri nedeniyle sizi imanınızdan caydırmak ve küfre döndürmek isterler. Allah’ın emri gelinceye kadar onları bağışlayın ve şimdilik aldırış etmeyin. Hiç kuşkusuz Allah’ın her şeye gücü yeter.
Salatı ikame edin, zekâtı verin. Kendiniz için her ne iyilik yaptıysanız onu Allah’ın katında mutlaka bulacaksınız. Zira Allah bütün yaptıklarınızı görmektedir.
Bir de var ki Yahudiler [kendileri için] Hıristiyanlar da [kendileri için]: “[Bizden] başkası asla cennete girmeyecek”40 diyorlar. Bu, onların kuruntularıdır. Sen de ki: “Eğer iddianızın doğruluğuna inanıyorsanız getirin delilinizi.”
Asla! Kim samimiyetle kendisini Allah’a teslim eder ve salih amel işlerse Rabbinin nezdinde onun mükâfatı olacaktır.[Cennete girecek olanlar işte bunlardır] Onlar korkmayacaklar ve üzülmeyeceklerdir.
Yahudiler: “Hristiyanların dayandığı bir şey yoktur” derken, Hristiyanlar da: “Yahudilerin dayandığı bir şey yoktur.” dediler. Onlar [hakikati yazan] Kitabı da okuyorlar. Bilmeyenler (kitap bilgisinden yoksun olanlar) ise tıpkı onların dedikleri gibi diyorlar. Şu var ki Allah kıyamet günü aralarında ihtilaf konusu olan bu hususta hükmünü verecektir.41
Allah’ın mescitlerinde Allah’ın adının anılmasını engelleyen ve oraların harap olması için çalışandan daha zalim kim olabilir? Böyleleri oralara ancak korka korka girebilmelidirler. İşte böyle kimseler için dünyada rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır.
Doğu da, batı da Allah’ındır. Hangi yöne dönerseniz dönün Allah’ın yüzü oradadır. Çünkü Allah Vasi’dir, Alîm’dir (Her yönü kuşatır ve her şeyi bilir)
Bir kısım insanlar “Allah kendisi için bir evlat edindi” iddiasında bulunurlar. Oysa O, mahlûkata mahsus bu tür vasıfların üstündedir.42 Aksine göklerde ve yerde ne varsa yalnız O’nundur. Hepsi de Onun iradesine teslim olmuştur.
Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. Bir şeyi dilediğinde ona sadece “Ol!” der, o da hemen olur.
İlimden yoksun olanlar: “Allah bizimle konuşmalıydı veya bize bir ayet (kanıt) gelmeliydi” dediler. Kendilerinden öncekiler de bunların söylediklerinin aynısını söylemişlerdi. İç dünyaları nasıl da birbirine benziyor. [Şu var ki] İkna olmak isteyen toplumlar için [Biz zaten] ayetlerimizi açıkça ortaya koymuşuzdur.
Hiç şüphe yok ki, biz seni hak ile bir müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdik. Sen cehenneme mahkûm olanlardan dolayı sorumlu tutulmayacaksın.
Sen onların dinlerine tabi olmadıkça ne Yahudiler ne de Hristiyanlar senden razı olmayacaklardır. De ki: “Doğru yol, ancak Allah’ın yoludur.” Sana gelen [bunca] ilimden sonra onların arzularına uyacak olursan, bilmiş ol ki Allah’ın (gazabından seni koruyacak) ne bir dost ne de bir yardımcın olmayacaktır.
Kendilerine verdiğimiz kitabı hakkıyla okuyanlar var ya, ona [gerçekten] iman edenler işte onlardır. Onu [okuyup] inkâr edenlere43 gelince, işte onlar hüsrana uğrayacakların ta kendileridir.
Ey İsrailoğulları! Size verdiğim (onca)nimeti ve sizi cümle âleme üstün tuttuğum (o günleri) hatırlayın.
Öyle bir günden korkun ki o gün hiç kimse bir başkasının cezasını üstlenmez. Kimseden fidye kabul edilmez. Hiç kimseye şefaat fayda vermez ve [başka hiçbir şekilde] yardım görmezler.
Bir zamanlar Rabbi İbrahim’i birtakım kelimelerle (emirleri yerine getirmesine ve sıkıntılara katlanmasına bakarak) sınamış, onları tam olarak yerine getirince de: “Ben seni insanlara önder yapacağım.” demişti. O: “Ya soyumdan?” deyince Allah: “Ahdim zalimleri kapsamaz” dedi.
Hani, biz [Kâbe’yi] insanlar için dönüş merkezi ve güven evi yapmıştık. [Ey insanlar]”Siz de Makam-ı İbrahim’den kendinize bir namaz yeri edinin.” İbrahim ve İsmail’e ise şöyle emretmiştik: “Tavaf edenler, kendini ibadete verenler, rükû ve secde edenler için evimi tertemiz44 tutun.”
İbrahim:” Ey Rabbim! Burayı güvenli bir belde yap, halkından Allah’a ve ahiret gününe inananları ise her türlü üründen faydalandır” dedi. Allah şöyle cevap verdi: “Kim (bütün bu nimetlere rağmen hâlâ) kâfirlik ederse onu (dünyada) az bir süre faydalandırır, sonra da cehennem azabına sürerim. Varılacak ne fena bir yerdir orası!”
İbrâhim, İsmâ’il’le beraber Ev’in temellerini yükseltiyor (ve şöyle dua ediyorlardı): “Rabbimiz! (Bizim bu hayrımızı) kabul et. Çünkü sen işitensin, bilensin.”
Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl. Soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet olsun. Bize menasıkımızı (dini tören yerlerini ve şekillerini) göster. Tövbemizi kabul et. Çünkü sen, Tevvabsın, Rahimsin.
Rabbimiz! İçlerinden onlara bir peygamber gönder; onlara ayetlerini okusun, kitabı ve hikmeti öğretsin ve onları kötülüklerden arındırsın.45 Şüphesiz, sen Azizsin, Hakîmsin.
İbrahim’in dininden kendini bilmezlerden başka kim yüz çevirir? Biz dünyada onu [ve ailesini]46 tercih ettiğimiz gibi kuşkusuz O âhirette de sâlihlerden birisi olacaktır.
Şundan ki Rabbi ona: “Teslim ol” dediğinde, o “Âlemlerin Rabbine teslim oluyorum” demişti.
İbrahim, bunu kendi oğullarına da aynen vasiyet etti, Yakup da öyle [Dediler ki]: “Ey oğullarım! Allah, sizin için bu dini seçti. Ömrünüz oldukça Müslüman olarak yaşayın.”47
[Ey İsrail oğulları babanız] Yakup’un, ölüm döşeğinde iken çocuklarına, “Benden sonra kime ibadet edeceksiniz?” diye sorduğuna, onların da, “Senin ilâhına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak’ın ilâhı olan tek bir ilâha ibadet edeceğiz; bizler O’na boyun eğmiş Müslümanlarız.” dediğine şahitlik eder misiniz?48
Onlar bir topluluktu gelip geçtiler. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.
(Yahudiler) “Yahudi olun” (Hıristiyanlar da) “Hıristiyan olun ki doğru yolu bulasınız” diyorlar. De ki: “Hayır! Biz, hanîf49 olan İbrahim’in dinine uyarız. O müşrikin biri değildi.”
[Siz de onlara] Deyiniz ki: “Biz Allah’a, bize indirilene inanırız. Keza İbrâhim’e, İsmâil’e, İshak’a, Yâkub’a ve onun torunlarına indirilene inanırız. Yine Mûsâ’ya, Îsâ’ya, hülasa bütün peygamberlere Rab’leri tarafından tevdi edilmiş olana iman ederiz. Onlar arasında bir ayrım gözetmeyiz. Biz yalnız O’na teslim olan kimseleriz.”
Eğer onlar sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse, doğru yolu bulmuş olurlar. Eğer muhalefet ederlerse o zaman ayrılık davası gütmüşler demektir. Bu durumda Allah, sana kâfi gelir (onlara karşı seni koruyacaktır). O, Semi’dir, Alim’dir.
[Onlara deyin ki:] “Biz, Allah’ın boyasıyla boyandık. (Allah’ın dini benliğimize nüfuz etmiştir) Boyası Allah’ınkinden daha güzel olan kim var? Ve biz sadece O’na ibadet ederiz.”
De ki: Allah hakkında bizimle mücadeleye mi girişiyorsunuz? O, bizim de Rabbimizdir, sizin de Rabbiniz. Biz yaptıklarımızdan sorumluyuz. Siz de kendi yaptıklarınızdan. Şu var ki biz O’na gönülden bağlıyız.
Yoksa siz, gerçekten İbrahim’in, İsmail’in, İshak’ın, Yakup’un ve torunlarının Yahudi veya Hristiyan olduklarını mı iddia ediyorsunuz? De ki: “Siz mi daha iyi biliyorsunuz, yoksa Allah mı?” Allah’ın şehadet ettiği bir hakikati bilerek gizleyenlerden daha zalim kim olabilir? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.
Onlar bir topluluktu gelip geçtiler. Onların kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Onların yaptıklarından sorumlu tutulacak değilsiniz.
Aklı ermeyen bazı kimseler: “Bunlar daha önce yöneldikleri kıbleden niçin vazgeçtiler?” diyecekler. De ki: “Doğu da batı da Allah’ındır. O, dilediği kimseyi doğru yola çıkarır.”
İşte böylece sizi merkezi bir ümmet yaptık. Peygamber size şahit olacak (gözetecek) siz de insanlığa şahit olacaksınız. Şimdi senin yönelmiş olduğun Kabe’yi kıble yapmamızın sebebi, sana tabi olanlarla topuğunun üstünde geri dönecek olanları ortaya çıkarmak içindir. Kaldı ki bu Allah’ın doğru yolu gösterdiği kimselerden başkasına ağır gelmez. Allah imanınızı (Allah’a duyduğunuz güveni) zayi edecek (boşa çıkaracak) değildir. Çünkü Allah insanlara karşı Rauftur, Rahimdir.
Gerçekten de yüzünü göğe çevirip arandığını görmekteyiz. Seni, razı olacağın bir kıbleye yönelteceğiz. Haydi, yüzünü Mescid-i Harâm’a çevir. Siz de nerede bulunursanız bulunun, yüzlerinizi o tarafa döndürünüz. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir gerçek olduğunu çok iyi bilirler. Allah, onların yaptıklarından gafil değildir.
Kendilerine kitap verilmiş olanlara her türlü delili de getirsen onlar senin kıblene tabi olmazlar. Sen de onların kıblesine tabi olacak değilsin. Aslında onlardan bir grup da diğer bir grubun kıblesine tabi olmaz. Gerçek şu ki eğer sana gelen bunca ilimden sonra onların keyfine göre hareket edecek olursan, [işte o zaman] sen kesinlikle zalimlerden birisi olursun.
Kendilerine kitap verdiklerimiz onu (Muhammed’i) kendi oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir kısmı bile bile gerçeği gizlerler.
Hak Rabbindendir. O halde sakın bir kuşkuya yer verme.
Herkesin yöneldiği bir kıblesi vardır. [Asıl olarak] Siz hayır işlerinde yarışın. Nerede olursanız olun sonunda Allah hepinizi bir araya toplayacaktır. Çünkü Allah her şeye kadirdir.
Nerede (namaz için) kalkacak olsan yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Çünkü bu Rabbinden hak bir emirdir. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.
Nereden (namaza) kalkacak olsan yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. (Ey mü’minler!) Siz de nerede olursanız olun, yüzünüzü Mescid-i Haram’a doğru çevirin ki, zalimlerin dışında insanların eline (size karşı kullanacakları) bir koz vermiş olmayasınız. Ayrıca onlardan korkmayın, benden korkun. Böylece size olan nimetlerimi tamamlayayım siz de doğru yolu bulasınız.50
Sonuçta, ayetlerimizi okuması, sizi kötülüklerden arındırması, size kitabı ve hikmeti öğretmesi ayrıca bilmediklerinizi de öğretmesi için içinizden bir elçi gönderdik.
O halde beni anın ki ben de sizi anayım. Bana şükredin, bana nankörlük etmeyin!
Ey müminler topluluğu! Sabırla ve namazla Allah’tan yardım isteyin. Çünkü Allah sabredenlerle beraberdir.
Allah yolunda öldürülenlere “ölüdür” demeyin. Aksine onlar yaşıyor, ama siz anlayamazsınız.
Kuşkusuz sizi biraz korku, biraz açlık yahut mala, cana veya mahsule gelecek noksanlıklarla deneriz. Sabredenleri müjdele!
Onlar ki başlarına bir musibet geldiği zaman: “İnna lillahi ve inna ileyhi raciûn” (Biz Allah’tanız ve yine ona döneceğiz) derler.
Rableri tarafından arındırılacak51 ve merhamet edilecek olanlar işte onlardır. Hidayete ermiş olanlar da yine onlardır.
Şüphesiz, 'Safa' ile 'Merve' Allah’ın sembollerindendir. Şu halde kim Beytullah’ı hacceder veya umre yaparsa, bu ikisi arasında tavaf etmesinde (say) bir sakınca yoktur. Eğer kişi, yapılması gerekenden daha fazlasını yaparsa bilsin ki Allah, Şakir’dir, Alîm’dir. (Amellerin karşılığını unutmaz ve her şeyi bilir)
İndirdiğimiz kesin delillere ve gösterdiğimiz hidayet yoluna rağmen, hem kitapla (yazılı belgelerle) bunu insanlara aşikâr ilan ettiğimiz halde onu hâlâ gizleyenlere gelince; işte Allah onlara lânet etmiş, lânet edebilecek herkes de onlara lânet etmiştir.
Ancak tövbe edenler, durumunu ıslah edenler ve gerçeği dile getirenler müstesna. İşte onların tövbelerini kabul ederim. Çünkü Ben Tevvaburrahimim.
Kâfirlere ve kâfir olarak ölmüş olanlara gelince; Allah’ın, meleklerin ve bütün insanların lâneti onların üzerinedir.
Onlar, ebediyen o lanetin altında [cehennemde] kalırlar. Artık ne azapları hafifletilir ne de onların yüzüne bakılır.
İlâhınız bir tek ilâhtır. O’ndan başka ilâh yoktur. O, Rahmân’dır, Rahîm’dir.
Kuşkusuz, göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbirini takip edişinde; insanlara faydalı yüklerle denizlerde seyreden gemilerde; Allah’ın gökten indirerek onunla ölü toprağa can verdiği ve her çeşit canlının çoğalmasını sağladığı yağmurlarda; rüzgârların yön değiştirmesinde, bulutların gökle yer arasında belirli güzergâhlarda akıp gitmesinde, aklını kullanan bir toplum için ayetler (gerçeğin kanıtları) vardır.
Böyleyken insanlardan bir kısmı da vardır ki Allah’tan başkasını Allah’a denk ilahlar olarak kabul edip onları Allah’ı seviyormuş gibi severler. Ne var ki iman edenlerin Allah’a olan sevgisi çok daha güçlüdür. Keşke zalimler azabı gördükleri zaman [anlayacakları]; bütün kuvvetin Allah’a ait olduğu ve Allah’ın azabının çok şiddetli olduğu [gerçeğini daha önce] anlasalardı.
O zaman gelince azabı gören liderler takipçilerini (kendilerine ümit bağlayanları) görmezden gelirler ve aralarındaki her türlü rabıta kesilir.
Liderlerini takip edenler o zaman şöyle derler: “Keşke bir daha dünyaya dönmemiz mümkün olsa da, şimdi onların bizi görmezden geldiği gibi biz de onları görmezden gelsek.” Böylece Allah amellerinin sonuçlarını onlara hasret acısı olarak döndürecektir. Onların ateşten çıkacakları da yoktur.
Ey insanlar! Yeryüzünde bulunan nimetlerin helâl ve temiz olanlarından yiyin. [Haram yiyerek] şeytanın peşine takılmayın. Çünkü şeytan sizin kesin olarak düşmanınızdır.
O sizi yalnız kötülüğe, fuhşiyata (Yüz kızartıcı suçlar işlemeye) ve Allah hakkında ilmine vakıf olmadığınız konuları konuşmaya çağırır.
Onlara “Allah’ın indirdiği emirlere uyun.” denildiği zaman onlar: “Hayır! Biz atalarımızın yürüdüğü yolda yürürüz” derler. Ya ataları akıllarını kullanamamışlarsa ve doğru yol üzerinde değillerse?
Kâfirlerin durumu, çobanın çağrısına ses ve gürültü olmasının dışında bir anlam yükleyemeyen sürünün durumuna benzer. Çünkü onlar sağırdırlar, dilsizdirler ve kördürler; bundan dolayı idrak edemezler.
Ey müminler topluluğu! Size verdiğimiz rızıkların temiz olanından yiyin ve Allah’a şükredin. Eğer yalnız ona ibadet etmek istiyorsanız [böyle yapın].
Allah, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah’tan başkası adına kesileni haram kılmıştır. Ama kim mecbur kalır da başkasının (kendisi gibi mecbur kalan bir başkasının) hakkına tecavüz etmeksizin ve zaruret ölçüsünü aşmaksızın yemek zorunda kalırsa, ona günah yoktur. Zira Allah Gafur’dur, Rahim’dir.
Allah’ın indirdiği kitapta bulunan [bir hükmü veya bilgiyi] gizleyerek [veya çarpıtarak] ucuza satanlar var ya, onlar aslında karınlarını ateşle doldurmuşlardır. Allah Kıyamet günü onlarla konuşmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onları acı bir azap beklemektedir.
İşte onlar hidayet karşılığında sapıklığı ve mağfiret karşılığında azabı satın almışlardır. Onları ateşe karşı bu kadar sabırlı (umursamaz) kılan nedir ki?
Böyledir. Çünkü Allah kitabını hak olarak indirmiştir. Kitap hakkında ihtilaf edenler (açık ifadelerine rağmen ayetleri tevile yeltenenler) Hakkın çok uzağına savrulmuşlardır.
İyilik, yüzlerinizi doğu yönüne veya batı yönüne çevirmek değildir.52 Asıl iyilik, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlere inanmış olarak malını- mal sevgisine rağmen-53 yakınlara, kimsesizlere, miskinlere (yeri yurdu olmayanlara), yolda kalmış olanlara, talep edenlere ve özgürlüğe muhtaç olanlara vermesidir.
[Yine iyilik] Salatı ikame etmek, zekâtı vermek,54 söz verdiğinde sözünü tutmak, darlık, sıkıntılı ve zor zamanlarda sabretmektir. İşte sadıklar onlardır ve işte muttakiler de onlardır.
Ey müminler topluluğu! Öldürülen kimseler için size kısas farz kılındı. Hüre karşı hür, köleye karşı köle, kadına karşı kadın… [Kim kimi öldürmüş olursa olsun fark etmez]55 kısas edilir. Ama kim, maktulün velisi tarafından bağışlanmaya maruz kalmışsa işte o zaman, maruf bir yol izlemek (örfe uygun hareket etmek) ve diyeti güzellikle ödemek gerekir. Bu esneklik Rabbiniz tarafından bir lütuftur. Artık bundan sonra kim sınırı aşarsa, (hakkına razı olmazsa) Onu son derece acı bir azap beklemektedir.
Ey temiz bir vicdana sahip olanlar! Kısasta sizin için hayat vardır.56 Belki bu sayede [cinayet işlemekten] sakınırsınız.
Sizden birinize ölüm geldiği zaman, eğer geriye bir mal bırakacaksa, anasına babasına ve akrabasına maruf bir tarzda vasiyette bulunması gerekir. Bu, muttakiler üzerine bir hak olarak yazılmıştır.57
Vasiyeti duyduktan sonra onu kim değiştirirse, artık vebali değiştirenlerin boynunadır. Zira Allah her şeyi işitir ve bilir.
Vasiyet edenin hata yapmasından veya günaha girmesinden [hak ve adalete uygun olmayan bir vasiyet yapmasından] korkan kimsenin tarafların arasını bulmasında hiçbir günah yoktur. Çünkü Allah, Gafurdur, Rahimdir.58
Ey müminler topluluğu! Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi, size de farz kılındı. Umulur ki bu sayede muttakilerden olursunuz.
Oruç sayılı günlerdedir. Sizden kim hasta veya yolculuk halinde bulunursa tutamadığı günler sayısınca başka günlerde tutsun. Orucu tutmakta zorlananlar ise fidye olarak bir miskini doyururlar. Kim [fazladan] iyilik yaparsa bu onun için hayırlıdır. Şayet bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır.
Ramazan öyle bir aydır ki insanlar için hidayet kaynağı olan ve doğruyu yanlıştan ayırmanın apaçık delillerini barındıran Kur’an o ayda indirilmiştir. Öyle ise içinizden kim bu aya ulaşırsa, onda oruç tutsun. Kim de hasta veya yolcu olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde tutsun. Allah, size kolaylık diler, zorluk dilemez. [O bu kolaylığı] sayıyı tamamlamanız ve sizi doğru yola ulaştırmasına karşılık Allah’ı tekbir etmeniz için böyle yapıyor. Umulur ki şükredersiniz.
Kullarım sana beni soruyorlar. Ben onlara çok yakınım. Bana çağrıda bulunan olursa karşılık veririm. Onlar da benim çağrıma karşılık verip bana güvensinler ki doğru yolu bulabilsinler.
Oruç gecesinde eşlerinize yaklaşmak size helâl kılındı. Onlar sizin için bir elbise, siz de onlar için bir elbisesiniz. Allah sizin kendinize güvenemeyeceğinizi bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı. Artık onlara yaklaşın ve Allah’ın sizin için takdir ettiklerini isteyin.
Sabahın beyaz ipliği siyah ipliğinden ayırt edilinceye kadar yiyin, için, sonra akşama kadar orucu tamamlayın. Mescitlerde ibadete çekilmiş olduğunuz zamanlarda eşlerinizle birleşmeyin. Bunlar Allah’ın koyduğu sınırlardır. Sakın bu sınırlara yaklaşmayın. İşte böylece Allah ayetlerini insanlara açıklıyor ki belki günahlardan kendinizi korursunuz.
Mallarınızı aranızda batıl sebeplerle yemeyin. Kendiniz [haksız olduğunuzu] bildiğiniz halde halkın mallarından bir kısmını haram yollardan ele geçirmek için hâkimlere rüşvet vermeyin.
Sana hilalin hallerinden soruyorlar. De ki: “Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir.” Erdemlilik evlere arkasından girmek (gibi şekli bir davranış) değildir. Asıl erdem takva sahibinin davranışıdır. Evlere kapılarından girin59 ve Allah’tan korkun, umulur ki kurtuluşa erersiniz.
Sizinle savaşanlara karşı Allah yolunda siz de savaşın. Ancak haksız yere saldırmayın. Çünkü Allah saldırganları sevmez.
Onları yakaladığınız yerde öldürün ve sizi çıkardıkları yerden şimdi siz onları çıkarın. Fitne, adam öldürmekten daha beterdir. Yalnız Mescid-i Haram’ın yanında, onlar sizinle savaşmadıkça siz de onlarla savaşmayın! Fakat orada sizi öldürmeye kalkışırlarsa, onları hemen öldürün. Kâfirlerin cezası işte böyledir.
Şayet onlar vazgeçerlerse (siz de vazgeçin). Zira Allah Gafurdur, Rahimdir.
Bir fitne kalmayıp din yalnız Allah’ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse[o başka]. Zira zalimlerden başkasına düşmanlık yapılmaz.
Haram ay haram aya karşılıktır. Dokunulmazlıklar karşılıklılık esasına dayanır. O halde kim size saldırırsa siz de aynısıyla karşılık verin lakin [ileri giderek] Allah’ın [gazabına uğramaktan da] sakının. Bilin ki Allah müttakîlerle beraberdir.
Allah yolunda infak edin de [cimrilik ederek] kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın. İhsanda bulunun (Güzel davranışlar sergileyin). Çünkü Allah, Muhsinleri sever.
Haccı da Umreyi de Allah için tam olarak ifa edin; fakat engellenirseniz (Tüm rükünlerini yerine getirmenize engel bir durum ortaya çıkarsa) gücünüzün yeteceği bir kurban kesin. Kurban kesilinceye kadar da başlarınızı tıraş etmeyin. Sizden her kim hasta olursa yahut başında bir rahatsızlık bulunur da [tıraş olmak zorunda kalırsa] onun fidyesi, oruç tutması veya sadaka vermesi veya kurban kesmesidir. Yol güvenliğinden emin olarak [ki haccın farz olma şartlarından biri budur] hac için yola çıktığınızda [ve Mekke’ye vaktinden önce vardığınızda] kim hac günlerine kadar umre ile faydalanmak isterse o kimsenin kolayına gelen bir kurban kesmesi lazımdır. Kurban kesemeyen kimseye hac günlerinde üç, memleketine döndüğü zaman da yedi gün olmak üzere toplam on gün oruç tutmak icap eder. Bu söylenenler, ailesi Mescid-i Haram civarında oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Zira Allah’ın vereceği ceza çok ağır olur.
Hac malum aylarda60 yapılır. Kim o aylarda hacca azmederse bu durumda cinsel içerikten, günahlardan ve nizadan kaçınmalıdır. Hayır adına ne yaparsanız, Allah onu bilir. Şu halde yol için azık61 hazırlayın. Ey özü sağlam olanlar! Bilin ki azıkların en hayırlısı takva azığıdır.
(Hac dönemi boyunca) Rabbinizin fazlından talepte bulunmanızda size bir günah yoktur. Arafat dönüşü Meş’ar-i Haram’da Allah’ı zikredin. Size yolunu öğrettiği gibi zikredin. Zira siz, bundan önce gerçekten de yolunu şaşırmış kimselerdiniz.
Sonra, insanların sel gibi aktığı yerden siz de sel gibi akın ve Allah’tan mağfiret dileyin. Şüphesiz Allah Gafurdur, Rahîmdir.
Hac menasıkını (ritüellerini) tamamladıktan sonra atalarınızı andığınız gibi, hatta ondan çok daha güçlü bir şekilde Allah’ı anın. Öyle insanlar vardır ki: Ey Rabbimiz! Ne vereceksen bize bu dünyada ver derler. Bunların âhirette hiçbir nasibi yoktur.
İnsanlardan kimi de vardır ki: “Ey Rabbimiz! Dünyada da ahirette de bize iyilik ver ve bizi ateşin azabından koru.” diye dua ederler.
İşte bunların kazandıklarına karşılık bir payları olacaktır ki Allah’ın muhasebesi çok seridir.
Bir de sayılı günlerde Allah’ı zikredin, [tekbir getirin]. Son iki gün içinde [Mina’dan Mekke’ye] dönüş için acele edene günah yoktur, geç dönene de günah yoktur. Bu [kurallar] muttakiler riayet etsin diyedir. Allah’tan korkun ve bilin ki, O’nun huzurunda toplanacaksınız.
İnsanlardan öylesi de vardır ki dünya hayatına dair sözleri62 senin hoşuna gider. Üstelik sözünü kalben söylediğine dair de Allah’a yemin eder. Gerçekte ise o, düşmanların en tehlikelisidir.
Nitekim aslına dönme fırsatı bulduğu anda63 yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaya, ekini ve nesli yok etmeye gayret eder. Ne ki Allah bozgunculuk yapılmasından hiç hoşlanmaz.
Ona “Allah’tan kork” diyecek olsan üstünlük duygusuna kapılarak günaha sürüklenir. İşte o hesabını cehennemde ödeyecektir. Orası fena bir duraktır.
İnsanlardan öylesi de vardır ki Allah’ın rızasını kazanmak için kendisini feda eder. Allah kullarına karşı çok merhametlidir.
Ey müminler topluluğu!64 Hepiniz selamete (İslam’a) girin ve şeytanın adımlarını takip etmeyin. Çünkü o, size aşikâr bir düşmandır.
Size hakikatin bunca kanıtı gelmişken yine de ayaklarınız kayacak olursa biliniz ki, Allah Azîzdir, Hakîmdir.
[Bunca kanıta rağmen ikna olmayanlar illa ki] Allah’ın meleklerle birlikte bulutların gölgeleri arasından çıkıp gelmesini mi bekliyorlar? [Öyle yapsaydı] iş(leri) biterdi. Zira bütün işler Allah’ın iradesiyle gerçekleşir.
İsrailoğullarına sor, onlar kendilerine kesin kanıtlar gönderdiğimizi [sana söylesinler]. Kim ki Allah’ın gönderdiği nimetini değiştirirse, [İsrailoğullarının yaptığı gibi kitabını tahrif eder ve mucizelerine bedel olarak iman yerine nankörlüğü seçerse] bilsin ki Allah’ın cezası çok ağırdır.
Kâfirlere dünya hayatı çok cazip görünür.[Bu yüzden ahirete yatırım yapan] müminlerle alay ederler.65 Oysa muttakiler kıyamet günü onlardan üstün durumdadır. Ayrıca Allah dilediğine hesap dışı66 nimetler verir.
İnsanlar tek bir ümmetti. Allah, müjdeleyici ve uyarıcı olarak o toplumlara peygamberler gönderdi. Anlaşamadıkları hususlarda hüküm vermeleri için, onlarla beraber hakkı yazan kitaplar da gönderdi. Kitap gönderilmiş bu toplumlar kendilerine apaçık deliller geldikten sonra aralarındaki kıskançlıktan ötürü ihtilafa düştüler. Ne var ki Allah [peygamber ve kitap göndermekle] ihtilaf yaşanan konularda –kendi izniyle- iman edenlere doğru yolu göstermiş oldu. Allah dilediğine doğru yolu gösterir.
Yoksa siz, önceki ümmetlerin başına gelenlerin sizin başınıza da gelmeden cennete girebileceğinizi mi hesap etmiştiniz? Onlar öyle darlık ve zorluklar yaşamış öyle sarsılmışlardı ki, Peygamber ve beraberindeki müminler dayanamamış: “Allah’ın yardımı ne zaman?”67 demişlerdi. (Dayanın ve) bilin ki Allah’ın yardımı yakındır.
Sana [kime] neyi infak edeceklerini soruyorlar. İnfak edeceğiniz şey ana baba, yakınlar, kimsesizler, miskinler (evi barkı olmayanlar) ve yolda kalanlar içindir. İyilik olarak her ne yaparsanız Allah onu bilir.
Savaşmaktan hoşlanmasanız bile savaş size farz kılındı. Hoşunuza gitmeyen bir şey sizin için hayır olabilir, buna karşılık hoşunuza giden bir şey sizin için şer olabilir. Çünkü [İşin aslını] Allah bilir, siz bilmezsiniz.
Sana haram ayda savaşmanın hükmünü soruyorlar. De ki: “O ayda savaşmak büyük bir günahtır. Allah’ın yoluna engel olmak ve O’nu inkâr etmek, Mescid-i Haram ziyaretine yasak getirmek ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyük bir günahtır. Fitne ise savaştan da beterdir.”68 Onların gücü yetseydi, dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşırlardı. Sizden kim dininden döner ve kâfir olarak ölürse, bütün amelleri dünyada da, ahirette de boşa gitmiştir. İşte onlar cehennemdedirler ve orada ebedi olarak kalacaklardır.
İman edenlere hicret edenlere ve Allah yolunda cihat edenlere gelince; işte onlar Allah’ın rahmetini umarlar. Zira Allah Gafurdur, Rahimdir.
Sana şarap ve kumarın hükmünü soruyorlar. De ki: İkisinde de hem büyük bir günah, hem de insanlar için menfaatler vardır.69 Fakat günahları [insanlara sağladığı] menfaatlerden daha fazladır.
Bir de senden hayır adına ne yapmaları gerektiğinden soruyorlar. De ki: Yapabileceğin ne varsa. Allah size ayetlerini işte böyle açıklıyor. Belki bu vesileyle akıl yürütürsünüz:
“Hem dünya hayatına hem ahirete dair” Sana yetimleri de soruyorlar. De ki: “Onların durumlarını iyileştirmeye çalışmanız sizin için hayırlıdır. Eğer onlarla bir arada (bir aile gibi) yaşayacaksanız onlar sizin kardeşinizdir. Kim [yetimlerin] fesadına çalışıyor kim onların durumunu iyileştirmeye çalışıyor Allah hepsini gayet iyi bilir. Allah isteseydi sizi zora sokardı [yetimler hakkında ağır yükümlülükler getirirdi ama yapmadı]. Zira Allah Azizdir, Hakimdir.
Müşrik kadınları iman etmedikleri sürece nikâhlamayın. İman sahibi bir eme70 sizi imrendiren müşrik bir kadından daha hayırlıdır. Şirk koşan erkeklere de kızlarınızı nikâhlamayın. Bir müşrik sizi imrendirse bile iman ehli bir kul, ondan daha hayırlıdır. Çünkü onlar sizi ateşe davet eder. Allah ise kendi izniyle cennete ve mağfirete davet eder ve insanlara iyice düşünmeleri için ayetlerini işte böyle açıklar.
Sana kadınların ay halinden soruyorlar. De ki: “O, bir eziyettir.” Ay halinde kadınlarınızdan uzak durun ve temizleninceye kadar onlarla ilişkide bulunmayın. Temizlendiklerinde ise Allah’ın emrettiği yerden onlara yaklaşın. İyi bilin ki, Allah tövbe edenleri de temizlenenleri de sever.
Kadınlar sizin tarlanızdır. O halde tarlanıza dilediğiniz şekilde varın. Kendi geleceğiniz için hazırlık yapın71 ve Allah’tan korkun. Biliniz ki, O’na mutlaka ulaşacaksınız. [Böyle yapan] müminlere müjde ver.
Allah’ın adını anarak ettiğiniz yeminler iyilik yapmanıza, günahlardan sakınmanıza ve insanların arasını ıslah etmenize engel teşkil etmesin.72
Allah sizi kandırma maksadı gütmeyen yeminlerinizden dolayı sorumlu tutmaz. Lâkin yaptığınız bilinçli yeminlerinizden dolayı sorumlu tutar. Yine de Allah Gafûrdur, Halîmdir.
Eşlerine yaklaşmamaya yemin eden kocaların dört ay bekleme süreleri vardır. Eğer (bu süre zarfında eşlerine) dönerlerse ne âlâ. Zira Allah Gafurdur, Rahimdir.
Eğer boşama kararları kesinse [artık boşamış sayılırlar]. Şüphesiz Allah her şeyi [boşayanın asıl niyetini] duyar ve bilir.
Boşanmış kadınlar kendi başlarına (evlenmeksizin) üç hayız müddeti beklerler. Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri helâl olmaz. Koca [pişman olmuşsa ve] evliliğini güzellikle sürdürmeye karar vermişse bu müddet içinde, onları geri almaya daha fazla hak sahibidir. Kadınların, [yukarıdaki] yükümlülükleri olduğu gibi hakları da vardır. Yalnız erkeklerin hakkı kadınlardan bir derece önceliklidir.73 Allah Azizdir, Hakîmdir.
(Dönüş hakkı olan) Boşanma iki defadır. Bundan sonrası için ya iyilikle tutmak ya da güzellikle bırakmak vardır. (Evlilik müddetince) kadınlara verdiklerinizi geri almanız size helâl olmaz. Ancak erkek ve kadın Allah’ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarlarsa [ve fazladan verip anlaşarak boşanırlarsa] o başka.[Şayet anlaşamazlarsa ve] Siz de karı ile kocanın, Allah’ın sınırlarını, hakkıyla muhafaza edeceklerinden endişe ederseniz [ve] kadını [haksız bulursanız] kocasına bir bedel ödemesinde iki taraf için de bir sakınca yoktur. Bu söylenenler Allah’ın koyduğu sınırlardır. Sakın onları aşmayın. Kim Allah’ın sınırlarını aşarsa işte onlar zalimlerdir.
Erkek, kadını bir kere daha (3. defa) boşayacak olursa bundan sonra kadın, başka bir kocaya varmadıkça eski kocasına helâl olmaz. Şayet ikinci koca da onu boşarsa Allah’ın sınırlarını koruyacaklarına inandıkları takdirde tekrar evlenmelerinde bir sakınca yoktur. İşte bunlar, Allah’ın sınırlarıdır ki bilmek isteyenler için onları açıklıyor.
[İlk iki talakta] eşlerinizi boşamışsanız onlar da iddetlerini tamamlamışsa, artık onları ya iyi niyetle yanınızda tutarsınız yahut güzellikle bırakırsınız. Sırf onların hukukunu ihlal kastıyla zulüm olsun diye eşlerinizi tutmayın.[Talak haklarınızı istismar amaçlı kullanmayın] Kim böyle yaparsa sadece kendine zulmetmiş olur. Sakın Allah’ın ayetlerini hafife almayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini, size öğüt vermek için indirdiği Kitap’ı ve hikmeti hatırlayın. Allah’a karşı gelmekten sakının. Zira Allah her şeyi bilmektedir.
Kadınları boşadığınız ve onlar da bekleme müddetlerini tamamladıklarında, örfe uygun olarak anlaşmaları halinde onların [eski] eşiyle nikâhlanmalarına engel çıkarmayın. Bu, Allah’a ve ahiret gününe inananlara verilen bir öğüttür. Bu sizin için en uygunu ve en temizidir. [Sonucu] Allah bilir, siz bilmezsiniz.
(Boşanmış) anneler, emzirme müddetini tamamlamak istiyorlarsa, çocuklarını iki yıl emzirirler.[Bu süre içinde] Onların yiyeceği, giyeceği, örfe uygun olarak babaya aittir. Kimseye gücünün üstünde bir yük teklif edilmez. Çocuğu sebebiyle anne de, keza çocuğu sebebiyle baba da zarara sokulmasın. (Baba ölmüşse) mirasçı da aynı şeyden sorumludur. Eğer (anne ve baba) kendi aralarında anlaşarak (zamanından önce) çocuğu sütten kesmek isterlerse, onlara bir günah yoktur. Eğer çocuklarınızı (bir sütanneye) emzirtmek isterseniz, örfe uygun olarak vereceğiniz ücreti ödediğiniz takdirde size bir günah yoktur. Allah’a karşı gelmekten sakının. Çünkü Allah, yaptıklarınızı görüyor.
İçinizdeki vefat edenlerin geriye kalan eşleri, dört ay on gün boyunca kendilerini gözetirler. Müddet dolunca da artık meşru olanı yapmalarında bir günah yoktur. Şunu bilin ki Allah yaptıklarınızdan haberdardır.
İşte böyle [Dul kalmış] Kadınlarla evlenme arzunuza dair niyetinizi göstermenizde veya bunu gönlünüzden geçirmenizde bir sakınca yoktur. Allah bilir ki, siz onları elbette anacaksınızdır. Ancak maruf bir şekilde konuşmanın ötesine geçerek gizlice onlardan evlilik sözü almaya kalkışmayın. Yahut bekleme müddeti bitmeden nikâh akdini bağlama kararı vermeyin.74 Allah aklınızdan geçenleri biliyor. Artık O’ndan sakınınız ve biliniz ki Allah Gafûrdur, Halîmdir.
Henüz dokunmadığınız veya mehrini tespit etmediğiniz kadınları boşarsanız bunda bir günah yoktur. [Bu durumda] İmkânı olanın kendi gücüne göre eli dar olanın da kendi gücüne göre onları faydalandırması gerekir. Bu muhsinlere düşen bir görevdir.
Mehirlerini tespit etmiş ancak dokunmadan boşamışsanız bu durumda tespit ettiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Kadının, ya da nikâh bağı elinde bulunan erkek kendi hakkından vazgeçerse o başka. Ne var ki, sizin vazgeçmeniz takvaya daha uygundur. Aranızda iyilik yapmayı da unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.
Namazınızı muhafaza edin hele de en âlâsıyla.75 Ve Allah’a teslim olarak divan durun.
Eğer tehlikedeyseniz yaya veya binek üzerinde, güvene kavuştuğunuzda ise size öğrettiği gibi [namaz kılın]. Allah’ı anın ki bilmediğiniz şeyleri size o öğretmiştir.
İçinizden ölüp geriye eşler bırakan erkekler, eşlerinin evden çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendiliklerinden çıkarlarsa bu meşru tercihlerinden dolayı size vebal yoktur. Şüphesiz Allah Azizdir, Hakîmdir.
Boşanmış kadınlara örfe uygun bir imkân sağlanması da sorumlu davrananlar üzerine bir borçtur.
Akıl yürütesiniz diye Allah size ayetlerini işte böyle açıklıyor.
Sayıları binleri bulmasına rağmen ölüm korkusuyla yurtlarından çıkanları [kaçanları]76 görmedin mi? Allah onlara, “Ölün.” dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütufkârdır. Lakin insanların çoğu şükretmez.
Allah yolunda savaşın ve bilin ki, Allah Semi’dir, Alîm’dir.
Kat kat fazlasıyla Allah’ın geri ödeyeceği güzel borcu77 O’na verecek olan kim var? Zira [İmkânlarınızı] daraltan da genişleten de Allah’tır. Ve hepiniz O’nun huzuruna döneceksiniz.
Musa’dan sonra, Benî İsrail’den ileri gelenlerin ne yaptığını biliyor musun? Onlar kendilerine gönderilmiş bir peygambere şöyle dediler: “Bize bir sultan tayin et de Allah yolunda savaşalım.” O, “Ya size savaş yazılır da savaşmazsanız?” dedi. “Yurtlarımızdan kovulmuş, çocuklarımızdan ayrı düşürülmüş haldeyken Allah yolunda neden savaşmayalım ki?” dediler. Kendilerine savaş yazılınca da, azı hariç, sözlerinden caydılar. Allah zalimleri iyi bilir.
Peygamberleri onlara dedi ki: “Allah, Tâlût’u size kral olarak tayin etmiştir.” Şöyle dediler: “O nasıl bizim kralımız olacak? Biz kral olmaya daha çok hak sahibiyiz. Ona bir mal genişliği de verilmemiştir.” Peygamber dedi ki: “Allah onu seçip size gönderdi. Onu ilmen ve cismen (bedence) güçlü yaptı.” Kaldı ki Allah, mülkünü dilediğine verir. Kuşkusuz Allah, Vasidir, Alîmdir (Nimeti boldur ve lütfuna kimin layık olduğunu iyi bilir.)
Peygamberleri onlara şöyle dedi: “Allah’ın Tâlût’u kral olarak atamasının alameti, Rabbinizden bir lütuf olarak size güven duygusu aşılayan, içinde Musa ve Harun ailesinden bakiyenin bulunduğu, meleklerce taşınan o sandığın [tekrar] sizin elinize geçmesidir.78 Şayet inanmak istiyorsanız, bunda size çok açık bir işaret vardır.”
Talut, ordusuyla hareket edince askerlerine dedi ki: “Allah sizi bir ırmakla sınayacak. Kim ondan [kanacak kadar] içerse, benden değildir, kim de eliyle avuçlayıp kaldırmanın dışında ona tamah göstermezse, işte o bendendir.” Ne var ki pek azı hariç, ondan kana kana içtiler.79 Tâlût beraberindeki müminlerle ırmağı geçince de arkalarından şöyle dediler: “Bugün Câlût’a ve ordusuna karşı koyacak gücümüz yok.” Allah’ın huzuruna çıkacaklarına inananlar ise şöyle dediler: “Allah’ın izniyle sayıca kalabalık bir topluluğa karşı galip gelen nice küçük topluluklar var. Üstelik Allah, sabredenlerin yanındadır.”
Câlût ve askerlerinin karşısına çıktıklarında ise şöyle dua ettiler: “Rabbimiz, bize müthiş bir sabır ver, ayaklarımızı sabit tut ve şu kâfir millete karşı bize zafer ihsan et”
Sonuçta Allah’ın izniyle onları bozguna uğrattılar ve Davud Câlût’u öldürdü. Allah da ona hükümdarlık ve hikmet verdi. Ona dilediğini öğretti. Eğer Allah insanlardan bir kısmını diğer bir kısmıyla bertaraf etmeseydi yeryüzü fesada uğrardı. Ancak Allah alemlere lütfunu ihsan etmiştir.80
İşte bunlar, Allah’ın ayetleridir. Onları sana hakkın bir ifadesi olarak iletiyoruz. Ve sen [ayetleri iletmek için] gönderilmiş resullerden birisin.
O resuller var ya, biz onların bir kısmını diğer bir kısmından ayrıcalıklı yaptık. Onlardan kimi var ki, Allah onunla konuşmuştur. Bazılarına da daha farklı dereceler vermiştir.[Mesela] Meryem oğlu İsa’ya açık kanıtlar verdik ve onu Ruhu’l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi onların ardından gelen milletler, kendilerine o kanıtlar geldikten sonra [maksatları gerçeği aramak olsaydı] artık birbirleriyle savaşmazlardı. Fakat anlaşamadılar. Onlardan kimi iman etti kimi de inkâr etti. Eğer Allah isteseydi yine de savaşmazlardı. Lakin Allah ne isterse onu yapar.81
Ey müminler topluluğu! Ticaretin olmadığı dostluğun ve şefaatin fayda vermediği o gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden harcayın.[Bu gerçeği idrak edemeyen] Kâfirler var ya işte onlar zalimlerdir. (Kendilerine yazık etmiş olurlar)
Allah [öyle bir ilahtır ki] O’ndan başka ilah yoktur. O, Hayyul Kayyumdur. O’nu ne uyuklama tutar ne de uyku. Göklerde ne var yerde ne varsa hepsi O’nundur. O’nun izni olmadan katında şefaat edecek olan kimdir? O geleceği de bilir geçmişi de. [Oysa insanlar] O’nun ilminden kendisinin dilediği dışında hiçbir şey kavrayamazlar. O’nun Kürsüsü, gökleri ve yeri kaplamıştır ve onların (Göklerin ve yerin) hıfzı O’na ağır gelmez. Çünkü O Aliyyül Azimdir. (Yüce ve Uludur)
Dinde zorlama yoktur. Rüşt gaydan ayrılmıştır.82 O hâlde, kim tâğûtu tanımayıp Allah’a inanırsa, kopmak bilmeyen sapasağlam bir kulpa yapışmıştır. Allah Semidir, Alimdir.
Allâh, iman edenlerin dostudur ki onları karanlıklardan alıp aydınlığa83 çıkarır. Kâfirlere gelince, onların dostları ise tağutlardır ki onları aydınlıktan alıp karanlıklara götürür. Onlar cehennemdedirler ve orada ebedi olarak kalacaklardır.84
Allah kendisine saltanat verdiği halde (saltanatından güç alarak) Rabbi hakkında İbrahim’le tartışanı görmedin mi? İbrahim ona: “Benim Rabbim diriltir ve öldürür” deyince O: “Ben de diriltir ve öldürürüm.”85 dedi. Bunun üzerine İbrahim: “İşte Allah güneşi doğudan doğduruyor, haydi sen de batıdan doğdur bakalım!”86 deyince kâfir donakaldı. Zaten Allah zalim toplulukları başarıya ulaştırmaz.
Keza çatıları çöküp harabeye dönmüş bir kasabaya uğrayan adamı görmedin mi? Şöyle demişti: “Allah burayı ölümünden sonra nasıl ihya edecek?” Bunun üzerine Allah onun canını alıp yüz yıl sonra diriltti.87 Sonra da “Cansız olarak ne kadar kaldın?” diye sordu. “Bir gün veya bir günden de az kaldım” dedi. “Hayır, yüz yıl kaldın. Yiyeceğine, içeceğine bak henüz bozulmamış. Bir de eşeğine bak. Seni, insanlara delil yapmak istedik. Bak ki kemikleri nasıl birleştiriyor, sonra onlara nasıl et giydiriyoruz.” O kişi bütün bunların gerçekleştiğini görünce, “Anladım ki Allah her şeye kadirdir.” dedi.
Bir zamanlar İbrahim şöyle dua etti: “Ya Rabbi! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster.” Allah sordu: “Yoksa inanmadın mı?” İbrahim: “İnandım fakat kalbimin tatmin olmasını istiyorum” dedi.
“O halde dört kuş yakala ve onları kendine alıştır.88 Sonra her tepenin başına onlardan birer parça koy. Ardından çağır ki uçarak sana gelsinler. Böylece bil ki Allah Aziz’dir, Hakim’dir.”
Mallarını Allah yolunda harcayanların hali bir tanesinden yedi başak veren bir tohumun haline benzer ki her başağında yüz tane bulunur. Allah, dilediğine kat kat fazlasını da verir. Çünkü Allah Vasi’dir Alim’dir.
Mallarını Allah yolunda harcayıp da infaklarının peşine düşmeyenler ve eziyet etmeyenler yok mu, işte onların ödülü Rab’leri katındadır. Onlar korkmayacaklar ve üzülmeyeceklerdir.
Tatlı bir söz ve hoşgörü, sonrası eziyet olan bir sadakadan daha iyidir. Allah Ganîdir, Halîmdir. (Kimsenin sadakasına ihtiyacı yoktur ve O size karşı yine de çok müsamahakârdır)
Ey müminler topluluğu! Allah’a ve ahiret gününe inanmadığı hâlde insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimsenin [harcamalarının boşa gittiği] gibi, siz de sadakalarınızı başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle boşa çıkarmayın. Böylelerinin hali üzerinde biraz toprak bulunan fakat sağanak yağmurun ardından toprağı akıp giden yalçın bir kayanın haline benzer. Onlar kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah, kâfirler topluluğuna hidayet etmez. (Riyakârları amacına ulaştırmaz)
Öyle kimseler de var ki Allah’ın rızasını hedefleyerek ve iç dünyalarının sağlamlığının bir sonucu olarak89 mallarını harcarlar. İşte onların hali, yüksek bir tepede bulunan, sağanak yağmur90 aldığında ürünlerini iki kat veren bir bahçenin haline benzer. Yağmur almasa da ona çisenti yeter. Allah, yapmakta olduklarınızı görüyor.
İçinizden birisi ister mi ki altından dereler akan hurmalık, bağlık bir bahçesi olsun, bahçede mahsulün her türlüsü bulunsun, sonra da kendisi yaşlı, çocukları ise bakıma muhtaçken alevli bir kasırga bahçeyi kasıp kavursun? Allah düşünesiniz diye ayetlerini işte böyle açıklıyor.
Ey müminler topluluğu! Emeğinizle kazandığınız yahut toprakta sizin için yetiştirdiğimiz mahsulün temizlerinden (helal ve işe yarayanlarından) infak edin. Size verildiğinde dudak bükerek kabul edeceğiniz değersiz şeyleri infak etmeye kalkışmayın. Şunu bilin ki Allah Gani’dir, Hamid’dir (O sizin yardımlarınıza muhtaç olmadığı gibi her durumda şükre layıktır.)
Şeytân sizi fakirlikle korkutur ve size çirkinliği91 telkin eder. Allah ise size katından bağışlama ve lütuf vaat eder. Şüphesiz Allah’ın lütfu sınırsızdır ve O her şeyi bilir.
Hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilirse, ona pek çok hayır verilmiş demektir. Ne var ki bunu özü sağlam olanlardan başkası anlayamaz.
Hayır olarak ne harcadığınızı da ne adadığınızı da92 muhakkak Allah bilir.[Hiç hayra niyet etmeyen] Zalimlere gelince, onları kurtaracak kimse bulunmayacaktır.
Sadakaları açıktan verirseniz ne güzel. Fakat onları fakirlere gizlice verirseniz bu sizin için daha da hayırlıdır ve bu günahlarınızın bir kısmına kefaret olur. Yaptığınız her şeyden Allah’ın haberi vardır.
Onların doğru yolu bulması sana vazife değildir.93 Allah dilediğine doğru yolu buldurur. Hayır olarak ne verirseniz kendi iyiliğiniz için vermiş olursunuz. O halde yardımlarınızı Allah’ın rızası için yapın. Yaptığınız hayırların mükâfatı size eksiksiz olarak ödenir ve asla haksızlığa maruz kalmazsınız.
Sadakalarınız kendisini Allah yoluna adamış [bu yüzden de rızkını aramak için] yeryüzünde dolaşamayan fakirler için olsun. Cahiller iffetlerinden dolayı onları zengin zanneder. Fakat sen onları simalarından tanırsın. Onlar arsızlık yaparak isteyemezler. Şüpheniz olmasın ki Allah yaptığınız her hayrı biliyor.
Mallarını gece -gündüz, gizli - açık Allah yolunda harcayanlar yok mu, onların mükâfatı Rableri katındadır. Onlara korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar.
Faiz yiyenlere gelince onlar şeytan tarafından çarpılmış kimseler gibi kalkarlar. Bu, onların: “Ticaret de faiz gibidir” demeleri yüzündendir. Oysa Allah ticareti helal, faizi ise haram kılmıştır. Bundan böyle her kim Rabbi tarafından kendisine bir öğüt gelir de faizden vazgeçerse, artık geçmişte aldığı onundur ve işi Allah’a kalmıştır. Kim de döner, yeniden faiz alırsa, işte onlar cehennemdedirler ve ebediyen orada kalacaklardır.
Allah, faizi mahveder sadakaları ise artırır94. Allah, günahkâr kâfirleri sevmez.
İman edip salih amel işleyenlere, namazı ikame edip zekâtını verenlere gelince, onların mükâfatları Rableri katındadır. Onlara korku yoktur ve onlar mahzun da olmazlar.
Ey müminler topluluğu! Allah’tan korkun ve eğer gerçekten iman ediyorsanız faiz kazancınızdan vazgeçin.95
Eğer bunu yapmazsanız Allah ve resulünün savaş ilanını duyun. Tövbe ederseniz anaparanız sizindir. Böylece ne hak yemiş olursunuz ne de haksızlığa uğrarsınız.
Eğer borçlu darlık içindeyse, ona eli rahatlayıncaya kadar mühlet verin. Eğer bilirseniz, sadaka olarak bağışlamanız, sizin için daha hayırlıdır.
Öyle bir günden sakının ki, o gün hepiniz Allah’ın huzuruna döneceksiniz. Sonra herkese yaptıklarının karşılığı tastamam verilecek ve kimse haksızlığa uğramayacaktır.
Ey müminler topluluğu! Belirli bir süre için birbirinize borçlandığınızda onu yazın. Aranızda bir yazıcı adaletle yazsın. Yazıcı, Allah’ın kendisine öğrettiği şekilde yazmaktan kaçınmasın, yazsın. Borç altına giren kişi de onu kayda geçirtsin ve Rabbinden korksun da borcundan hiçbir şey eksiltmesin. Borç altına giren, aklı ermez yahut çaresiz biri ise yahut yazdırmaya gücü yetmiyorsa, velisi doğru bir şekilde yazdırsın. Erkeklerinizden iki kişiyi de şahit yapın. Eğer iki erkek yoksa rızanızla kabul edeceğiniz tanıklardan bir erkek ve iki kadın gerekir. Bu, kadınlardan biri şaşırırsa / unutursa öteki ona hatırlatsın diyedir. Şahitler, çağrıldıklarında çekimser davranmasınlar. Küçük veya büyük, borcu, süresine kadar yazmaktan üşenmeyin. Böyle yapmanız Allah katında adalete daha yakın, tanıklık için daha sağlam, kuşkuya düşmemeniz için daha uygundur. Ancak aranızda döndürüp durduğunuz tamamen peşin bir ticaret söz konusu ise onu yazmamanızda sizin için bir sakınca yoktur. Ve birbirinizle alışveriş yapacağınız zaman bir şahit bulundurun, ancak ne yazıcı ne de şahit bir zarar görmesin. Eğer onlara (zarar verici bir iş) yaparsanız, unutmayın ki, bu, sizin için büyük bir günah olur. Allah’tan korkun, size bildiklerinizi Allah öğretiyor. Çünkü Allah, her şeyi biliyor.
Eğer yolculuk halinde bulunur ve bir kâtip de bulamazsanız bir rehin96 yeter. Eğer birbirinize güveniyorsanız [rehine de gerek yoktur] güvenilen kimse borcunu ödesin ve Rabbi olan Allah’tan korksun. Şahit olduğunuz bir şeyi gizlemeyin. Kim şahit olduğu şeyi gizlerse,97 şüphesiz onun kalbi günaha girmiştir. Unutmayın ki Allah, yaptığınız her şeyi bilmektedir.
Gökte ne var yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. Siz, içinizden geçeni açıklasanız da saklasanız da Allah sizi ondan dolayı hesaba çeker. Sonra dilediğini bağışlar dilediğini cezalandırır. Zira Allah’ın her şeye gücü yeter.
Peygamber, Rabbi tarafından kendisine indirilene iman etti, müminler de öyle. Hepsi Allah’a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine inandılar. “Allah’ın peygamberlerinden birini diğerinden ayırmayız. İşittik, itaat ettik. Rabbimiz, affına sığındık, dönüş sanadır” dediler.
Allah hiç kimseye taşıyabileceğinden daha fazlasını yüklemez. Kişinin yaptığı her iyilik kendi lehine, her kötülük de kendi aleyhinedir.
“Rabbimiz! Unuttuklarımızdan ve hatalarımızdan dolayı bizi sorumlu tutma. Rabbimiz, bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme. Rabbimiz, bizi gücümüzü aşan şeylerle yükümlü tutma. Bizi affet, bizi bağışla, bize merhamet et. Sen bizim Mevla’mızsın. Kâfirler topluluğuna karşı da bize yardım et.”
Açıklamalar
- 1
Gayba iman için Bk. Mülk suresinin girişi
- 2
Bkz: Cuma suresi girişindeki açıklama
- 3
Hasan Askerî’nin yorumu: Allah’ın kendilerine vermiş olduğu maldan beden gücünden makam ve mevkilerden (Allah yolunda) infak ederler.
- 4
Aslı tahrif edilmiş ilahi metinlere inanmanın karşılığı nedir? Bu ifadeler, günümüze kadar gelmiş mevcut metinlere, onlardan faydalanmak üzere yaklaşabileceğimize işaret olduğu gibi vahyin sürekliliği üzerine bir tarih bilincine de hizmet eder.
- 5
Hakikati inkâra şartlanmış olanları (M.Esed)
- 6
Son cümle: “Kendi hallerinde azgınlıkları içinde bocalayıp dururlar” şeklinde anlaşılmıştır. Ne var ki bu tercüme münafıkların tavırlarına değil durumlarına dair bir fikir verir. Surenin 8-20. ayetleri ikiyüzlülerin karakter tahlilini yapar. Münafıklar Allah ve ahiret konusunda bir türlü emin olamazlar. Bu ayet onların şüpheci karakterlerine işaret etmektedir. Nitekim sonraki ayette yanlış tercih yaptıkları ticari ilişkiler (kâr-zarar) üzerinden verilmiştir.
- 7
Çıkar hesabı içinde olmaları münafıkların en belirgin özelliğidir. Hidayet –dalalet (samimi mümin-sahte mümin) çelişkisini bir ticaret metaı olarak dahi mukayese edemediklerine gönderme yapılmıştır.
- 8
Zulumat ve nur birçok ayette kullanıldığı gibi burada da küfür ve imanın yerine kullanılmıştır.
- 9
Bu ayette verilen örnek 17. ayette verilen örnekle benzerlik göstermektedir. Temsilin ilki insan eliyle ortaya çıkmışken diğeri doğal hayatın içindendir. Böyle anlarda hayatı sorgulama ihtiyacı ortaya çıkar. Bir anlık hakikat duygusuna kapılan münafık, bu duygusunu bastırır. Kulaklarına ulaşan hakikatin sesine ve gözlerine çarpan aydınlığın şavkına duyularını kapatır.
- 10
Firaş /döşeme, yerin altında ve üstünde insanların yararlandığı madenler, nehirler, dağlar ve ormanlar gibi fiziki düzenlemelere işaret olmalıdır.
- 11
Bu ayet “Yeri bir döşek göğü de bir tavan yaptık” şeklinde çevrilmiştir. Bizce “Firaş ve bina” yerin ve göğün varlığıyla değil işleviyle ilgilidir.
- 12
Konu bütünlüğü olan bir bölüm.
- 13
“Ve utu bihi muteşabiha” ibaresi “Cennette sunulan meyveler dünyadakinin aynısı değil benzeridir” şeklinde anlaşılmıştır. Bizce ibarenin kastı açıktır: “Gözlerin görmediği kulakların duymadığı nimetler”
- 14
Hac 73. ayete istinaden. Zübb: uçan haşereler sinek, bal arısı, eşek arısı ve benzerleri için kullanılır (Ragıp)
- 15
(h-l-k-) “Kelimenin aslı, doğru dürüst planlamaktır. Bir şeyin herhangi bir aslı ve örneği olmadan yaratmaktır.” (Ragıp)
- 16
Halife; yeryüzünün son sakini, yerin efendisi anlamındadır. (Yunus 14, Sad 26, Enam 165) Allah yeryüzünü sahiplenecek birini yaratacağım demiş oluyor. İnsanın yeri sahiplenecek donanıma sahip biri olduğu ise açıktır.
- 17
Burada Melekler, “insanın fesat çıkaracağını ve kan dökeceğini nereden biliyorlardı?” sorusu akla gelebilir. Bu sorunun iki meşhur cevabı tefsirlerde zikredilmiştir. Birincisi: “Allah yeryüzünden cinleri sürüp, insanı onların halefi yaptı.” (Razi) Oysa cinlerin kanı olmaz.
İkincisi: “yeryüzünde insan benzeri canlılar vardı. Allah onları kaldırıp, insanı onlara halef kıldı” şeklindedir. Ancak bu iddianın herhangi bir delili yoktur ve soruya cevap hazırlamak için düzenlenmiş izlenimi uyandırmaktadır.
Kanaatimce sorunun cevabını halife kelimesinden hareketle değil insanın yaratıldığı özden (çamur) hareketle bulmak mümkündür. Melekler yeryüzündeki canlıların varlıklarını devam ettirmek için, birinin diğerini öldürdüğünü gözlemlemişler bu bilgiden hareketle topraktan yaratılan yeni canlının da benzer davranışlar sergileyeceğini tahmin etmişlerdir.
- 18
“Hamd ile tesbih ve takdis” Meleklerin her daim Allah’ı övmekle, yüceltmekle ve ulûhiyetine yakışmayan sıfatlardan uzak tutmakla meşgul olduklarına işaret eder.
Diğer yandan bu ayet “Yeryüzünde halife olmaya layık olan biziz çünkü Biz seni hamd ile tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz” şeklinde anlaşılmaktadır.
Oysa Meleklerin yeryüzünü istemeleri uygun olmaz (19. nota bakınız). Melekler can alıcı soruyu sormuşlardır (fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?) Bundan sonraki cümle Allah’ın gazabına karşı tedbir sayılabilecek bir üslupta olmuştur.
Nitekim Allah sadece endişe duydukları hususa dönük bir cevap vermiştir. “Ben sizin bilmediklerinizi bilirim”
- 19
Âdem’in melekler tarafından öngörülemeyen bir hususiyeti açığa çıkmıştır. Allah’ın bilip meleklerin bilmediği hususlardan birisi budur. Acaba meleklerin açıkça söyleyemeyip gizledikleri şey nedir? Bazı yorumculara göre bunun cevabı: “Meleklerin yeryüzüne halife olarak kendilerini önermeleridir” Bu yorum insanın yaşaması için uygun şartların melekler için de cazip olduğu düşüncesine dayanır. Allah’ın muhaveresine muhatap meleklerin yeryüzünü tenezzül etmeleri uygun olmaz. Bununla Meleklerin İblis hakkında taşıdığı kuşkular, emin olamadıkları için dile getiremedikleri olumsuz kanaatler kastedilmiş olmalıdır. Allah İblis’e ağır bir emir vererek meleklerin bilmeyip (emin olamayıp) kendisinin bildiği bir hususu daha ortaya çıkarmıştır.
- 20
M. Akif Ersoy: “Zaten kâfirlerden idi” Bizce de İblis’in kararı o anda ortaya çıkmış değildir, uygulama imkânı bulmuştur.
- 21
(Ragaden) Cennetteki yiyeceklerin hazır olduğuna işaret eder. Dünya hayatında karnını doyurmak ise alın teri gerektirir. Tevrat: “Toprağa dönünceye kadar ondan zahmetle yiyeceksin” (Tekvin bab:3. Ayet:17-19)
- 22
Yasak ağaç konusu için Makaleler dosyasındaki “Yasak Ağaç” yazısına bakınız.
- 23
Bkz: Maide 12
- 24
Bkz: Mümtehine 5. Ayet dipnotu.
- 25
B-r-e: Çirkinliklerden kötülüklerden uzak olmayı ifade eder. İsrail oğullarının buzağı heykeline tapmasının ardından Allah konuya uygun bu ismini kullanarak onları tövbeye çağırmıştır. “Allah küfrü, günahı ve isyanı kerih kılmıştır.” (49:7)
- 26
Musanın öfkesi alevlendi, ve elinden levhaları attı, ve dağın eteğinde onları kırdı. Ve yaptıkları buzağıyı aldı, ve ateşte yaktı, ve toz oluncıya kadar ezdi….
Musa ordugâhın kapısında durup dedi: RAB tarafında olan bana gelsin. Ve bütün Levi oğulları onun yanına toplandılar. Ve onlara dedi: İsrailin Allah’ı RAB şöyle diyor: Herkes kılıcını beline kuşansın, ve ordugâhta kapıdan kapıya dolaşsın, ve herkes kendi kardeşini, ve herkes kendi arkadaşını, ve herkes kendi komşusunu öldürsün. Ve Levi oğulları Musanın söylediği gibi yaptılar ve o gün kavmdan üç bin adam kadar düştü. Ve Musa dedi: Bugün size bereket versin diye kendinizi RABBE tahsis edin. (Çıkış bab:31:19-29)
- 27
Bkz. Araf 123
- 28
İsrailoğullarının benzer kelime oyunları için bu surenin 104. ayetine bakınız.
- 29
“Meskenet” S-k-n- kökünden türemiştir. Dilimizdeki iskân sükûnet bu köktendir. Bu kelime Meallerde yoksulluk olarak tercüme edilmektedir. Ne var ki İsrail oğulları tarihlerinde yoksulluklarıyla değil zenginlikleriyle ve fakat yurtsuzluklarıyla bilinmektedirler. Biz “yeri yurdu olmayan vatansız” olarak çevirdik. Tercihimiz bu kavmin tarihleriyle de örtüşmektedir.
Allah Kenan ilini İsrail oğullarına vaat etmişti. Ancak vaat şartlara bağlıydı:
RABDEN Yeremyaya şu söz geldi: İsrailin Allah’ı şöyle diyor:
“Yollarınızı ve işlerinizi ıslah edin, sizi bu yerde oturturum. bir adamla komşusu arasında tam adalet ederseniz, garibi, öksüzü ve dul kadını mağdur etmezseniz, bu yerde suçsuz kanı dökmezseniz, başka ilâhların ardınca yürümezseniz o zaman bu yerde, ezelden ebede kadar atalarınıza vermiş olduğum diyarda sizi oturturum (Yeremya, 7/1-7)
Misakın şartlarına bağlı kalmamaları durumunda ne ile tehdit edildikleri de açıklanmıştı.
25- RAB seni düşmanlarının önünde kırdıracak; onlara karşı bir yoldan çıkacaksın, ve onların önünde yedi yoldan kaçacaksın; ve dünyanın bütün ülkelerinde serseri olacaksın.
63…siz mülk edinmek için girmekte olduğunuz diyarın üzerinden koparılacaksınız.
64. Ve RAB sizi, yerin bir ucundan yerin obir ucuna kadar bütün milletler arasında dağıtacak; ve orada, ağaca ve taşa, senin atalarının bilmediği başka ilâhlara kulluk edeceksin.
65. Ve o milletler arasında rahat bulmıyacaksın, ve ayağının tabanı için dinlenme yeri olmıyacak; ve RAB sana orada titriyen yürek, göz sönüklüğü, ve can dermansızlığı verecek;
66. ve önünde hayatın sallantıda olacak; ve gece gündüz korkacaksın, hayatından emin olmıyacaksın.
67. Yüreğini dolduran korkudan, ve gözlerinin gördüğü şeylerden dolayı, sabahlayın: Keşke akşam olaydı! diyeceksin, ve akşamlayın: Keşke sabah olaydı! diyeceksin. (Tevrat: Tesniye, 28. bölüm)
İsrailiyatın en uç örneklerini ayetleri açıklaması umuduyla kitaplarına alan müfessirlerin yukarıdaki İncil ve Tevrat metinlerini –üstelik bu tehditler asırlar boyu gerçekleşmiş olmasına rağmen- nasıl olup da görmezlikten geldiklerini anlamak mümkün değildir.
- 30
“Bau” dönerler anlamındadır: “…Yaptıklarınıza geri dönerseniz Allah da gazabıyla geri döner”
Bu ima bize İsra 8. Ayeti hatırlatmaktadır: “[Fesada] dönerseniz biz de [cezaya] döneriz”
- 31
Sabiun ile diğer inançlara mensup topluluklar kastedilmektedir.
Elmalı Sabiun hakkında şöyle der: “Sâbiîn” izafî bir anlam taşıdığından, İslâm, Yahudi ve Hıristiyanların dışında kalan diğer dinlerin mensuplarına şâmil olur”:
- 32
Tefsir geleneği olayı şöyle anlamıştır: Kurban edilen sığırın bir parçasıyla maktule vurulmuş maktul de dirilerek cinayetin failini ortaya çıkarmıştır
Oysa M. Esed (Tasniye bab: 21 ayet:(1-9) delil göstererek bu ibareyi:
Bu [prensib] i bu gibi (çözümlenmemiş cinayet olaylarının) bazılarında da uygulayın. Şeklinde çevirmiştir.
Kanaatimizce Yahudi şeriatı Hz. Musanın bir cinayeti mucizeyle çözmesinden hareketle faili meçhul cinayetlerde aynı formu korumayı benimsemiş olmalıdır.
- 33
Zımnen: Kısas uygulayarak(2:179) veya masum bir canı kısastan kurtararak (5:32)
- 34
Mevcut şartlar altında dilleri “duyduk ve itaat ettik” demiş olsa bile metne asıl niyetleri yansımıştır: “Duyduk ama asi geldik” Nitekim Ebu Müslim de bu kanaattedir (Razi)
- 35
“Vahyi İsrailoğullarından birine değil de Arap olan birine getirdi diye”
Allah’ın emirlerine düşmanlık aslında Allah’a düşmanlıktır. Bunu açıkça söyleyemeyenler –İblis’in yaptığı gibi- bir bahaneye sarılırlar.
- 36
Harut ve Marut adlı iki meleğin sihir öğretmek üzere görevlendirilmesinin izahı zordur. Ne var ki metin- baştan sona tutarlı- başka bir izaha izin vermiyor. Burada sihrin fitne (sınav) olması cennetteki yasak ağacın fitne olmasına benziyor.
- 37
Kelimelerle oynamak Yahudi yöntemlerinden biridir (Bkz:4:46) Raina kelimesi örnek verilmiştir; ancak her dilde farklı kelimeler hakaret yahut küçük düşürme amaçlı kullanıma müsaittir.
- 38
M. Esed bu ayetin önceki ayetle bağlantılı olarak anlaşılması gerektiğini söyler. M. Esed “Hükmü kaldırılan ayet” ile önceki kitapların kastedildiği kanaatindedir.
- 39
Bu durumda “Ayetin unutturulması” ile, önceki kitaplarda yer alan bazı hususlara Kur’an’da hiç yer verilmemiş olması kastedilmiş olur.
- 40
Bu iddia Müslümanların gayr-ı müslimler ve İslam’ın diğer mezhep mensupları hakkında taşıdıkları zanları hatırlatıyor.
- 41
Zımnen: “Allah’ın hükmünü ancak o gün görecekler”
- 42
Bkz: Zümer: 4
- 43
“Duyduk ve isyan ettik” diyenler için bkz. [Not eksik bırakılmış.]
- 44
Zımnen: Putları ve şirk unsurlarını yaklaştırmayın.
- 45
Bu dua Hz. Muhammed’in gelmesiyle gerçekleşmiştir. Bkz: Bakara:151
- 46
Bundan bir önceki ayet ve Âl-i İmran 33. ayet dikkate alındığında konunun Hz. Muhammed’in peygamberliğine getirilmek istendiği anlaşılmaktadır.
- 47
Bu ayet: “Ancak Müslüman olarak ölün” şeklinde tercüme edilmektedir. Arap dilinde ölüm tek başına kullanıldığı bazı yerlerde hayat anlamında kullanılmaktadır. Bkz: Saffat: 59 ve ilgili açıklama
- 48
Zımnen: Bu vasiyete ve çocuklarının sizi de bağlayan bu cevaplarına dair bir bilgiye sahip misiniz?
- 49
Hanif Hz. İbrahim’in sıfatı olarak kullanılır. O, herhangi bir rehberi olmaksızın, kendi iç dünyasını dinlemiş ve yaptığı gözlemlerden yola çıkarak doğru yolu bulmuştur. (Bkz: Enam:75-79)
- 50
Bakara 124. ayetten buraya kadar Hz. İbrahim’in imameti Kâbe’yi inşa etmesi ve evlatları konusu ele alınmıştır. Kıblenin tahvilini emreden ayetlerin birkaç defa tekrarlanarak konunun teyit edilmesi olayın önemini gösterir. Kıblenin değişmesi aynı zamanda Hristiyan ve Yahudilerden ümit kesildiğini, Müslümanların yollarına yalnız devam edeceklerini gösteriyor. Kâbe’nin yeniden kıble yapılması ise Hz. İbrahim’in dininin aslına dönmesini temsil eder.
- 51
Salavat salatın çoğuludur. Kullanıldığı cümlelere göre farklı anlamlara karşılık gelir. Salavat ve rahmet burada musibetlere sabredenlere müjdelenen Allah’ın yardımıdır. Kelimenin çoğul kullanılmasına bakarak bu yardımın çeşitli biçimlerde olacağını düşünmek gerekir. Belaya sabrın günahlara kefaret olması ve kişiyi olgunlaştırma özelliğinden hareketle burada arındırma olarak tercüme ettik. Nitekim Ragıp: “Allah’ın Müslümanlara salatı gerçekte onları tezkiye etmesidir” demektedir.
- 52
Zımnen: “Şekillere sembollere rağbet ederek işin kolayına kaçmanın size bir faydası olmayacaktır”
- 53
“Sevdiğiniz şeylerden vermedikçe asla iyiliğe erişemezsiniz” (Ali İmran:92)
- 54
Yukarıda “Malını yakınlara, kimsesizlere… verir” dedikten sonra ayrıca zekâtın emredilmesi, arada nasıl bir fark olduğu sorusunu akıllara getirmektedir. Zorunlu mali yükümlülükler dışında zengine de, mali yükümlülükten muaf olan fakire de yeri geldiğinde kendi durumlarından daha aşağıda olanlar için sadık ve muttaki olmanın bir şartı olarak sorumluluk yüklendiği anlaşılmaktadır.
- 55
Kur’an kısas konusunda hükmünü açıklarken “katil kimi öldürmüş olursa olsun kendisine kısas uygulanır” dememiş katilin cinsiyetiyle ve statüsüyle ilgili farklı bir alana girmiştir. Ne var ki bu alanın bazı opsiyonları muallakta kalmıştır (Kölenin hürü öldürmesi veya kadının erkeği öldürmesi gibi)
Elmalının açıklaması şöyledir:” Araplar ve bazı Yahudiler biri, diğerinden daha şerefli olan iki kabile arasında bir öldürme olayı meydana gelince, daha şerefli olanlar; herhalde bizden bir köle karşılığında onlardan bir hür, bir kadın karşılığında bir erkek ve bir erkek karşılığında iki erkek öldüreceğiz derlerdi. Kendi yaralarını hasımlarının yarasının iki katı sayarlar ve bazen daha da ileri giderlerdi.”
Kur’an efradını câmi, ağyarını mâni bir üslup benimsemez. Anlatımında bazı boşluklar bırakır. Bu zamanın ihtiyaçlarına uygun yorumlara kapı aralamak içindir.
Kanaatimce kısas hükmü sadece barış zamanlarında (nasıl anlaşılması gerektiğini parantez içi yorumda belirttik) tatbik edilen bir hukuk kaidesi değildir. Aynı zamanda beynelmilel bir misilleme alanında da kullanılabilme kabiliyetindedir. Bu durumda “hüre karşı hür…” denilmesinin bir anlamı olabilir.
- 56
Kısasta hayat olmasını, cinayeti ve intikam duygusunu engellemesiyle açıklamak mümkündür. Bu açıklama vicdanı temiz olanlar muhatap alınarak yapılmıştır. Bunu en iyi anlayacak olanlar “ulil elbab’dır”: Özü sağlam olanlar, teenni ile hareket edenler ve sağduyu sahibi olanlardır.
- 57
Nisa suresi:7-13 ve 176. Ayetlerde miras hükümleri ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Bu nedenle vasiyet emrinin mensuh olduğu görüşü hâkimdir. Vasiyetin vucubu şartlara bağlıdır. “Size savaş yazıldı” ayetinde olduğu gibi(2:216) Vasiyet emri miras taksiminin ayetlere göre uygulama imkânının olmadığı hukuk sistemlerinde yaşayan Müslümanlar için vucub ifade eder.
- 58
Ayetin”Allah, Gafurdur, Rahimdir” esması ile bitmesi, vasiyeti hak gözeterek sonradan değiştiren kimseler hakkında olabileceğini akıllara getirmektedir.
- 59
A. Bayındır’ın açıklaması: “Peygamberimize hilal hesaplarının sorulması üzerine sorulmuş olmalıdır. Ona, uzmanı olmadığı bir soruyu sormak, eve tersten girmek olur”
M.Esed açıklaması ise şöyledir: Yani, gerçek erdemlilik, imanî meselelere “arka kapıdan” yaklaşmak, yani yalnızca çeşitli dinî vecibelerin ifası için konulmuş şekil ve sürelere uymaktan ibaret değildir (karş. 2:177). Bu şekil ve süre sınırlamaları, kendi başlarına ne kadar önemli de olsalar, her eyleme onun ruhsal “giriş kapısı”ndan, yani Allah’a karşı sorumluluk bilinci duyarak yaklaşılmadıkça, gerçek hedeflerine ulaşmış olamazlar. Bâb (“kapı”) kelimesi, mecazî olarak “bir şeye nüfûz etmenin, yahut ona ulaşmanın yolları”nı gösterdiğinden (bkz. Lane I, 272), “bir eve (ön) kapısından girme” mecazı, klasik Arapça’da çoğunlukla bir probleme doğru yaklaşımı anlatmak için kullanılır (Râzî).
- 60
Bu açık ifade Haccın belli bir günde değil belli aylar içinde yapılabileceğini göstermektedir. Hz. Peygamber ve sonraki devirlerde hac menasıkının belli günlere tahsis edildiğinde şüphe yoktur. Bunun ilahi bir zorunluluktan mı kaynaklandığı yoksa zamanın şartlarına uygun bir gelenek mi olduğu tartışmaya açıktır. Tarihte hiçbir zaman olmadığı kadar artan nüfus nedeniyle hac menasıkını aynı günde icra etmenin zorlukları ortaya çıkmıştır. Bazı geleneklerde zamanla değişiklik yapıldığı gibi hac geleneğinde de pekâlâ bir değişiklik yapılabilir.
- 61
Hac için yol azığına ima olarak: “Asıl yol azığı takva azığıdır”
- 62
Görünürde mantıklı ancak manipülasyon amaçlı sözler.
- 63
Tevella: “Dönüp gittiğinde yahut işbaşına geldiğinde” şeklinde tercüme edilmektedir. Burada Tevella: “karakteri belli (manipülatör) bir kimsenin eline fırsat geçmesi” anlamındadır.
- 64
“Ya eyyuhellezine amenu: Bu ibareyi biz “Ey müminler topluluğu” olarak tercüme ediyoruz. İbareyle Medine’de müminlerin idare ettiği siyasi topluluk (müminler ve müttefikleri) kastedilmektedir. Nitekim Mekki surelerde bu hitaba rastlanmaz. Ayrıca Bkz: Nisa:136
- 65
“Mallarını cennet için yoksullara dağıtıp aç dolaşan zavallılar” diyerek.
- 66
Bi gayrı hesapla ilgili Bkz: Nur:38 ve ilgili dipnot.
- 67
Bu serzeniş Mehmet Akif’in dizelerini hatırlatmaktadır: “Mahşerde mi yoksa biçarelerin felahı”
- 68
Ölümden beter olan Fitne insanların imanlarından sonra küfre dönmeleridir. Ayetin devamında zaten bu açıklanıyor. Ayrıca bkz: Al-i İmran:90
- 69
İçki ve kumarın sağladığı faydalar verdiği zararlarla mukayese edilmemiş kazandırdığı günahlarla mukayese edilmiştir. İçki ve kumarın sağladığı menfaatler ne olabilir? Bahsi geçen menfaatler şayet içki ve kumarın kendi bünyelerinde bulunuyorsa bu fayda kullananlara da intikal edecektir. Acaba kumarda nasıl bir fayda vardır? Faydalarını doğrudan faydalar olarak değil dolaylı faydalar olarak düşünmek yerinde olur. (Bu işten geçimini sağlayanlar gibi) Faydalarının “İnsanlar için” olması da buna işarettir.
- 70
M. Esed’in açıklaması: “Müfessirlerin büyük çoğunluğu, emeh terimine, bu bağlamda geleneksel karşılığı olan “cariye” anlamını yükledikleri halde bir kısmı da onun burada “Allah’a râm olmuş kadın”ı ifade ettiği görüşündedirler. Böylece Zemahşerî, emetun mü’mineh (lafzen “inanan kadın köle”) deyimini, “ister hür ister köle olsun, inanmış herhangi bir kadın” şeklinde açıklar; ve bunun, aynı zamanda “inanan erkek köle” (ifadesi) için de geçerli olduğunu belirtir, “çünkü bütün insanlar Allah’ın erkek ve kadın kullarıdır” der. Benim yukarıdaki pasajı çeviri tarzım, bu fevkalade dikkate değer yoruma dayanmaktadır.
İlahi metinlerin nazil olduğu şartlara dikkat etmek gerekir. Emenin cariye dışında bir karşılığı yoksa ayet işlevini yitirmiş olur. “Onlara karşı gücünüz yettiği kadar kuvvet ve savaş atları hazırlayın (Enfal:60)” ayetinde atlar mutlak olmadığı gibi emenin de sosyal statüsüne uyan bir karşılığı her zaman olur. E. Yüksel bunu “Hizmetçi” olarak mealine yansıtmıştır.
- 71
Doğması muhtemel bir çocuk ima edilmiştir. Bu durumda ebeveynin duası Âdem ve Havva’nın duası gibi olmalıdır: “Eğer bize sağlıklı bir çocuk verirsen, elbette şükredenlerden olacağız (Araf:189)”
- 72
Yeminleri bir bahane olarak kullanmayın. Yemin bozmanın kefareti için Bkz: Maide:89
- 73
Bu konuda fıkhi hükümler şöyledir: [Not eksik bırakılmış.]
- 74
Diğer taliplerin önünü kesmek amacıyla: “Biz evlenme kararlarını zaten vermiştik” demeyin
- 75
Tercümemiz M. Esed’in tercihine dayanmaktadır. “Salat-ı vusta” orta namaz olarak anlaşılmaktadır. Bütün namazlar için “orta namaz” yorumu yapılmıştır. Bu da bütün namazlara orta namaz özeni göstermeyi gerektirdiğinden sonuç değişmez.
- 76
Tarihi açıdan böyle bir olayın bilinmemesi ve Kur’an’ın “Görmedin mi?” diye dikkat çektikten sonra konuyla ilgili bilgi vermemesinden hareketle “Ölme ve dirilme” “Toplumun itibarını kaybetmesi veya onuruyla yaşaması” anlamında mecaz olarak yorumlanmaktadır. Sonraki ayetler de bu yorumu destekler.
- 77
Allah yolunda yapılan harcama Allah’a borç vermeye benzetilmiştir. Bu bağlamda muhatap canını feda edenlerdir: “Allah, müminlerden, canlarını ve mallarını, kendilerine cenneti vermek üzere satın almıştır (Tevbe: 111)”
- 78
Sekine kelimesi büyük ihtimalle İsrailoğulları’nın kutsal ahit sandığını ilâhî bir tecelli olarak görmeleri ve onun sayesinde kendilerini güvende hissetmeleriyle ilgili bir manaya işaret eder. Tâbût ise Yahudi geleneğinde “ahit sandığı” diye anılan ve içinde Tevrat metinleri ile Hz. Musa ve Hz. Harun’a ait elbise, asa gibi bazı eşyalar bulunan kutsal sandıktır. Eski Ahit’in I. Samuel kitabındaki anlatımlarla genel çerçevede paralellik arz eden bu ayete göre [Filistîlerin elindeki] ahit sandığı Tâlût’un kral olmasıyla birlikte yeniden İsrailoğulları’nın eline geçmiş ve bu durum onun Allah tarafından seçilmiş bir hükümdar olduğunun alameti olarak zikredilmiştir. (M.Öztürk)
- 79
Talut ırmağın bir sınav olduğunu söylemişti. Kuru kalabalık [avuçlayanlar müstesna] muhtemelen-kişiliklerine de uygundur- nehre başlarını daldırarak kana kana içtiler. Böylece Talut’a ve kendilerine güvenmediklerini göstermiş oldular.
- 80
Güçler arası denge yasasını koymak suretiyle
- 81
“Çünkü İnsanları özgür bırakarak sınamayı dilemiştir.”
- 82
Burada hak, batıl yahut hidayet, dalalet kelimeleri kullanılmamış rüşt ve gay kelimeleri kullanılmıştır. Fark şudur: Hidayet Allah cihetinden, rüşt kul cihetinden; dalalet Allah cihetinden, gay kul cihetindendir. Hidayet, gösterilen doğru yol; rüşt, aklın bulduğu doğru yoldur. Rüştün (doğru olanın) gaydan (yanlış olandan) ayrılması gerçeğin açıklanmasından ibaret değildir. Aynı zamanda bu gerçeğin kul tarafından bilindiği anlamına da gelir. (Bkz. Enfal 42)
- 83
Zulumat (karanlıklar) çoğul, nur ise tekil kullanılmıştır. Bu, gerçeğin tekliğine karşın yanlışın çokluğuna işaret eder.
- 84
Bundan sonra tagutlardan birinin kıssasına geçiliyor.
- 85
Bu demagojik bir cevaptı. Rivayete göre idam mahkûmunu serbest bırakarak bunu, onu diriltmiş olduğuna kanıt saymıştı.
- 86
Hz. İbrahim ilk sorusuna cevap aldığı için değil 1.soruyu çarpıtılmış bir cevap aldığı için 2. soruya geçti. Hz. İbrahim’in ikinci sorusu ilk sorudaki diriltme ve öldürmenin doğru anlaşılmasına da katkı sağlıyordu. İkinci soru bir bakıma “Rabbim insanları doğumundan ölümüne kadar yaşatıyor, sen bu süreci tersine çevir bakalım” anlamındadır.
- 87
Meraka konu soru ile cevap arasında tam bir ilgi kurulamaz. Adam “Şu harabe beldeyi Allah ne zaman mamur hale getirecek?” diye sormuş karşılık olarak “Canlıların ölümünün ardından yeniden hayata döndürülmesi” olarak almıştır. Merakını dile getiren adamın ölümü ve yüz yıl sonra diriltilmesi harabe beldenin yeni halini ona göstermek için olmalıdır ki bu durumda ilgi sorunu kalmaz. Acaba olay göründüğü gibi mi olmuştur? Olayın başka bir açıklaması olabilir mi? Allah zaman içinde zaman
yaratır. Allah adamı öldürmüş yüz yıl sonra dirilterek beldenin halini göstermiş ardından da kendi zamanına döndürmüştür.
Bununla birlikte kıssa başka mesajları da içermektedir.
“Seni insanlara delil yapmak istedik” Adamın dirilmesinin delil olabilmesi için olayın öncesinin insanlarca bilinmesi, dahası dirilmenin insanların gözlerinin önünde cereyan etmesi gerekir. Böyle olması uzak bir ihtimaldir. Şu halde delil olmasını nasıl açıklayacağız? Bunun akla yatkın açıklaması şudur: Olayı yaşayan adamın başından geçenleri karşılaştığı herkese anlatmasıdır.
- 88
“Onları tanı. Onlar da seni ve çevreyi iyi tanısın ki aynı kuşlar olduğundan emin olasın”
- 89
“Tesbiten min enfüsihim”: “İç dünyalarının sağlamlığının bir sonucu olarak” Önceki ayette riyakârların benzetildiği: “Toprağı akıp giden yalçın bir kaya”nın müminlerdeki karşılığıdır.
- 90
Vabil: sağanak yağmur demektir. “Riyakârlar çetin günlerde riya amaçlı infaktan el çekerken müminler infaklarını iki katına çıkarır” anlamında bir ima vardır.
- 91
Fahşa: yüz kızartıcı davranış demektir. Burada cimrilikten kinayedir.
- 92
Burada nezir, bildik adak anlamının dışında imkânı olmayanlar için: “İmkâna kavuştuğunuzda hayır amaçlı harcama niyetinizi de biliyor” anlamındadır.
- 93
Bu bağlamda: “Yaptığınız iyilikleri mümin kazanmak amacıyla baskı aracı olarak kullanmayın”
- 94
Aslında faizle malın artacağı, sadakayla azalacağı hesap edilir. Oysa bu ayet hesabın böyle yapılamayacağını işaret ediyor. Bunu sadece dünya-ahiret bağlamında almamak gerekir. Dünya hayatına özgü olarak da anlamalıyız. Faiz, toplumun ortak üretimine katılmadan tüketim hakkı elde eden asalak bir zümre doğurduğu için fakirleştirir. Faiz yasağı iş gücünün artmasına ve sermayenin üretime yönelmesine hizmet eder. Faizsiz borç vermek de sadakadır. Diğer yandan sadaka refahı dengeleyerek toplumun huzuruna katkı sağlar.
Olaya tarihi tecrübeler açısından bakacak olursak insanlar tefecilerin kazançlarından hayır görmeyeceklerine inanmaktadırlar.
- 95
“Ma bekiye miner riba” ibaresi “faizden arta kalanı terk edin” şeklinde çevrilmektedir. Bu bir defaya mahsus bir düzeltmedir. Sonraki ayette faizcilere “Allah ve resulünün savaş ilan etmesi” olayın faiz bakiyesini terk etmenin ötesinde bir durum olduğunu gösteriyor. Nitekim M.Esed ibareyi: “Faizden doğan kazançların tümünden vazgeçin” şeklinde anlamıştır.
Gerçekten de İslam faizli işlemleri ilga ederek ticaret hayatında bir devrim yapmıştır.
- 96
Buradaki rehin malın bedeli kadar değerli eşya değildir. Böyle olsaydı peşin sayılırdı. Buradaki rehin aralarındaki borç ilişkisine şahit olarak kullanılmak üzere alınan önemsiz bir eşyadır.
- 97
“Kendi şahit olduğu şeyi, belgesiz olarak aldığı malın borcunu inkâr ederse”